Sigríður Lillý Baldursdóttir

Starfsemi Tryggingastofnunar - erindi á ársfundi Tryggingastofnunar

Ráðherra, fundarstjóri, ágætu ársfundargestir.
Ég býð ykkur öll velkomin til ársfundar Tryggingastofnunar, sem við höldum að þessu sinni á þessum fallega stað í nýju húsnæði Nauthóls, enda finnst okkur það ríma vel með starfsemi stofnunarinnar, sem er síung og hress þrátt fyrir háan aldur.

Í erindi mínu ætla ég í stuttu máli að fara yfir starfsemi Tryggingastofnunar og fletta með ykkur nýútkominni ársskýrslu og staðtölum. Það er merkilegt rit sem segir e.t.v. meira um líðan þjóðarinnar en flest annað sem sett er saman til þess að meta þá stöðu.

Tryggingastofnun er og hefur verið undirstöðustofnun velferðarkerfisins . Þau okkar sem hvað hallast standa sökum veikinda, fötlunar eða elli þurfa að reiða sig á lífeyri og aðrar greiðslur frá Tryggingastofnun. Það er því sérstaklega mikilvægt að fylgjast grannt með og tryggja góðan rekstur stofnunarinnar, til þess að sjá til þess að þjóðin komist svo vel sem kostur er í gegnum erfiða tíma.

Á undanförnum árum hafa átt sér stað verulegar breytingar á almannatryggingalöggjöfinni og lögum um félagslega aðstoð og hefur Tryggingastofnun  jafnframt verið falið að taka að sér framkvæmd nýrrar löggjafar um greiðslu til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna og laga um réttindi lifandi líffæragjafa til tímabundinnar fjárhagsaðstoðar.
Samhliða breytingum á réttindum hafa verið gerðar úrbætur á framkvæmd stofnunarinnar á nánast öllum sviðum, við ákvörðun réttinda, greiðslu bóta, eftirlit með greiðslum  og innheimtu krafna.  Innra eftirlit hefur verið styrkt og innri starfsemi stofnunarinnar breytt til að bæta virkni hennar.

Sífellt er leitað nýrra leiða til þess að bæta starfsemina og tryggja að allir njóti sinna réttinda –  þeirra réttinda sem löggjafinn ákveður hverju sinni.
Þjónustuleiðum við almenning og viðskiptavini hefur verið fjölgað, við höfum í raun opið allan sólarhringinn með þeirri víðtæku rafrænu þjónustu sem við höfum komið okkur upp á undanförnum misserum. Þá hafa  samskipti við aðrar stjórnsýslustofnanir verið efld. Þar má m.a. nefna þjóðskrá sem heldur utanum mikilvægar upplýsingar sem við þurfum að reiða okkur á við ákvörðun réttar til lífeyris og eftirlit með greiðslum bóta  –  og ríkisskattstjóra, sem við höfum átt gott og mikið samstarf við um árabil, nú hafa samskiptin við þá stofnun m.a. leitt til þess að við sendum í fyrsta sinn í ár saman bréf til lífeyrisþega vegna uppgjörs.

Við eigum orðið tíða fundi með fulltrúum lífeyrissjóðanna til þess að gera samskiptin skilvirkari og bæta þjónustuna við lífeyrisþegana. Þá hafa bankastofnanir sýnt okkur áhuga og þegið með þökkum fræðslu fyrir sitt fólk og viðskiptavini um lífeyrismál. Og við höldum uppteknum hætti og eigum mánaðarlega fundi með fulltrúum eldri borgara og öryrkja.
Árið 2008 voru gerðar umfangsmiklar breytingar á réttindakerfi lífeyristrygginga sem leiddu til tæplega 20% heildarhækkunar lífeyrisgreiðslna. Þessar breytingar áttu að verða undanfari heildarendurskoðunar lífeyristryggingakerfisins. Takturinn var sleginn með hækkuðum frítekjumörkum og afnámi makatenginga, en jafnframt voru áhrif tekna á grunnlífeyri minnkuð og komið á frítekjumarki vegna lífeyrissjóðstekna.  Unnið var að enn frekari breytingum á  lífeyriskerfinu sem reiknað var með að myndu leiða til einhvers viðbótar kostnaðar. Þau áform breyttust því miður nokkuð undir lok ársins 2008 og á árinu 2009 var staða þjóðfélagsins þannig að nauðsynlegt þótti að draga úr kostnaði í lífeyriskerfinu.

Frítekjumark vegna atvinnutekna var lækkað og svokölluð 60% regla afnumin. Lífeyrissjóðstekjur umfram 120.000 kr. frítekjumark á ári hafa nú áhrif á grunnlífeyri með sama hætti og aðrar tekjur, áhrif tekna á tekjutryggingu voru aukin og fjármagnstekjur umfram tæplega 100.000 kr. á ári eru reiknaðar að fullu til tekna. Til þess að verja sérstaklega þau sem minnstar tekjur hafa var sérstök uppbót til framfærslu , lágmarksframfærslu-tryggingin, hækkuð um 20% og nú hefur félags- og tryggingamálaráðherra breytt reglum um útreikning hennar þ.a. uppbætur á lífeyri vegna sjúkra- eða lyfjakostnaðar og eingreiðsla orlofs- og desemberuppbóta hafa frá og með 1. júli n.k. ekki lengur áhrif þar til lækkunar.
Samtals leiddu breytingar á lífeyriskerfinu á árinu 2009 til um 5% lækkunar kostnaðar.
Samanlagðar breytingar á útgreiðslum úr lífeyriskerfinu eru þannig um 15% heildarhækkun lífeyris almannatrygginga frá árinu 2007. Því hljótum við að fagna þó enn hafi ekki tekist að einfalda kerfið og gera lífeyrisþegunum það skiljanlegra, eins og til stóð.

Miklar tengingar við samtímatekjur gera kerfið viðbragðshratt til jöfnuðar þegar tekjur hækka eða lækka. En tekjutengingarnar gera einnig miklar og e.t.v. óraunhæfar kröfur til lífeyrisþega um að gera réttar tekjuáætlanir ár fram í tímann, fylgjast grannt með öllum breytingum á tekjum og aðstæðum og gera Tryggingastofnun grein fyrir þeim svo leiðrétta megi greiðslur jafnóðum. Þá liggur það fyrir að þó vel sé fylgst með breytingum á tekjum að erfitt er að koma í veg fyrir of- eða vangreiðslur lífeyris því fjármagnstekjur liggja t.d.  yfirleitt ekki fyrir fyrr en að árinu liðnu.
Lífeyriskerfið er misjafnlega kvikt gagnvart ólíkum tekjuflokkum. Lágmarksframfærslutrygg-ingin breytist t.d. eðli málsins samkvæmt við allar tekjubreytingar sem þeim nemur – að fullu.

Aðrir bótaflokkar breytast um hluta tekjubreytinganna eftir að frítekjumarki er náð, mismikið eftir bótaflokkum og frítekjumörk tekna eru mismunandi eftir tekjutegundum.

Færa má gild rök fyrir öllum þessum afbrigðum í réttindakerfinu, en einnig má færa góð og gild rök fyrir því að meðhöndla þar allar tekjur með sama hætti. Þegar upp er staðið eru tekjurnar nefnilega allar jafngildar til framfærslu sama hvaða nafni þær nefnast.

Mikilvægt er að leita allra leiða til þess að tryggja betur réttar greiðslur bóta. Bent hefur verið á að ástæða sé til að hætta fyrirframgreiðslu lífeyris og taka upp sama sið í Tryggingastofnun og er nú almennur orðinn í landinu –  að greiða út í mánaðarlok. Þá er það mín skoðun að mikilvægt sé að kanna gaumgæfilega allar leiðir til að tryggja betur réttar greiðslur lífeyris, þegar hann er greiddur út – og gera þannig uppgjör, endurgreiðslur og endurkröfur, að minniháttar leiðréttingarverkefnum. Eins og þetta er nú er uppgjör vegna liðins árs einhvert viðamesta verkefni okkar ár hvert.  Það getur ekki verið eðlileg virkni í lífeyriskerfi.

Þá er það orðið aðkallandi að koma lífeyrissjóðsgreiðslum og lífeyrisgreiðslum frá Tryggingastofnun í það form að lífeyrisþeginn fái góða og örugga afgreiðslu sinna mála, t.d. með því að fækka lífeyrissjóðum verulega og sameina greiðslustofur þeirra. Ég hef jafnvel látið mér detta í hug að nefna það að Tryggingastofnun taki að sér útgreiðslur fyrir lífeyrissjóðina. Við höfum alla burði til þess að sinna því verki vel, fyrir lítinn pening. En það sem mestu skiptir er að með því myndum við tryggja einfalda afgreiðslu og viðmót gagnvart lífeyrisþegunum þrátt fyrir þau flóknu kerfi sem að baki búa.
Á undanförnum árum hefur mikið verið rætt og ritað um einföldun stjórnsýslunnar og vissulega hefur ýmsu verið hreyft til þess að gera borgaranum léttara að eiga sín samskipti við stofnanirnar, fá upplýsingar og leita réttar síns. Það hefur því valdið mér nokkrum vonbrigðum að horfa upp á aðgerðir sem ganga í öndverða átt – til flóknari stjórnsýslu. Sérstaklega á þessum tímum þegar gæta þarf aðhalds og hagræða í rekstri stofnana, en það er nú svo ágætt að slíkar hagræðingar haldast oftast í hendur við einföldun stjórnsýslunnar og betri aðgengi borgaranna að opinberri þjónustu. – Í kreppunni eru því í raun runnir upp draumatímar hagræðingar í rekstri, það tækifæri þarf að grípa með skipulegum hætti.
Menn eiga ekki að þurfa að vera sérfræðingar í stofnanakerfi stjórnsýslunnar til þess að fá þá þjónustu sem þeir eiga rétt á. Það er okkar hlutverk sem störfum þar og löggjafans að tryggja gott og einfalt aðgengi að réttindunum og sjá til þess að þeir njóti sem réttinn eiga lögum samkvæmt. Hjá fámennri, menntaðri og nokkuð einsleitri þjóð á að vera auðvelt að leysa það verk vel af hendi.

Í ársskýrslu og staðtölum Tryggingastofnunar eru upplýsingar um rekstur stofnunarinnar og greiðslu bóta árið 2009. Gætir þar margra grasa. Ég ætla að gefa ykkur svolitla innsýn í það hvað þar er að finna með því að setja upp á tjaldið nokkrar glærur úr staðtölunum.

1. Glæra: Viðskiptavinir lífeyristrygginga og mannfjöldi:

Viðskiptavinahópurinn hefur vaxið meira en mannfjölgun á Íslandi. Úr 17,4% árið 1992 í 20,3% árið 2009, var kominn í rúm 24% árið 2006 þegar fæðingarorlofið var enn hjá Tryggingastofnun.

Árið 2009 voru viðskiptavinir Tryggingastofnunar 64.470 talsins, þar af fengu 7.340 eingöngu meðlagsgreiðslur.

2. Glæra: Vísitölur lífeyrisgreiðslna og lágmarkslaun:

Hér eru greiðslur til einhleypra ellilífeyrisþega, ellilífeyrisþega í sambúð og lágmarkslaun sett á vísitölu 100 árið 1990 til að bera saman þróunina.

Allar greiðslur eru settar á sama verðlag (neysluverðsvísitala).  Það er ástæðan fyrir því að lágmarkslaun lækka í línuritinu frá 2008 til 2009, þar sem neysluverðsvísitalan hækkaði meira en lágmarkslaunin.

Á myndinni má sjá að lífeyrisgreiðslur TR hafa hækkað meira en lágmarkslaun frá 1990.

3. Glæra: Fjöldi ellilífeyrisþega og hlutfall af íbúafjölda 67 ára og eldri:

Desember fjöldatölur. Á árinu 2009 fækkaði frá fyrra ári um 9,5% í hópi ellilífeyrisþega með greiðslur frá TR. Helsta orsökin voru breytingar á kerfinu og þá sérstaklega að lífeyrissjóðstekjur hafa nú áhrif á grunnlífeyri.

Áður voru 14 – 15% af 67 ára og eldri án grunnlífeyris frá TR, nú er hlutfallið orðið um 24%, eða um 9 þúsund manns. Af þeim eru um 2.600 manns á sjúkrastofnunum og fá því ekki lífeyri, um 2.400 fresta töku lífeyris og ríflega 4000 einstaklingar sem eru 67 ára eða eldri hafa tekjur umfram tekjuviðmið grunnlífeyris og fá því ekki lífeyri frá TR.

Á árunum 2007 – 2008 var aukning í hópi ellilífeyrisþega umfram aukningu á íbúafjölda 67ára og eldri. Rýmkun á regluverki sem ég nefndi áðan hafði m.a. þessi áhrif.

4. Glæra: Fjöldi örorkulífeyrisþega:

Fjöldi örorkulífeyrisþega er rúmlega 14.500 manns en var 8.673 í desember 1999.

Rúmlega 1000 manns er með örorkumat en ekki lífeyri aðallega vegna þess að tekjur fara umfram tekjuviðmið eða þeir eru inni á sjúkrastofnunum.

Samanlagður fjöldi þeirra sem fá örorkulífeyri, örorkustyrk og endurhæfingarlífeyri er um 16.500, eða 7,7% af íbúafjölda á aldrinum 16 – 66 ára. Það hlutfall var 5,6% á árinu 1999.

5. Glæra: Fjöldi elli og örorkulífeyrisþega erlendis með greiðslur frá TR:

Mikil aukning í þessum hópi bæði hjá ellilífeyrisþegum og örorkulífeyrisþegum - einnig eftir hrun á gengi íslensku krónunnar.

Af 840 ellilífeyrisþegum með búsetu erlendis eru 538 fæddir á Íslandi (64%). Flestir búa í Svíþjóð (210), Danmörku (171), Bandaríkjunum (140) og Noregi (112).

Af 566 örorkulífeyrisþegum með búsetu erlendis eru 493 (87%) fæddir á Íslandi. Flestir búa í Danmörku (204), Svíþjóð (183) og Noregi (100).

6. – 9 Glærur:
Uppbygging réttindakerfisins – tegundir bóta – frítekjumörk – áhrif tekna – fall á krónunni. Ellilífeyrisþegar, greiðslur lífeyris sem fall af lífeyrissjóðstekjum (nóvember 2009)

Ellilífeyrisþegar, greiðslur lífeyris sem fall af atvinnutekjum nóv. 2009

Ellilífeyrisþegar, greiðslur lífeyris sem fall af atvinnutekjum nóv. 2009

Örorkulífeyrisþegar, greiðslur lífeyris sem fall af lífeyrissjóðstekjum (nóvember 2009) – fyrsta örorkumat við 35 ára aldur.

Örorkulífeyrisþegar, greiðslur lífeyris sem fall af atvinnutekjum, nóv 2009 35 ára við fyrsta örorkumat

Læt ég hér staðar numið í umfjöllun um tölurnar í staðtölum Tryggingastofnunar en hvet ykkur til að fletta ritinu því þar er margt að finna um stöðu og líðan þjóðarinnar. Þetta er bók um fólk og aðstæður þess. Í henni er blóð, sviti og tár. Mikilvægt er að hafa það í huga að á bakvið hverja einingu í fjöldatölum stendur einstaklingur sem er að fást við tímabundinn eða langvarandi vanda, nú eða hefur skilað þjóðinni löngum starfsaldri, á vinnumarkaði eða utan og nýtur lífeyrisgreiðslna vegna aldurs. – Þá er rétt að minna enn og aftur á að almannatryggingar eru afrakstur áratuga baráttu fjölda fólks, sem mikilvægt er að standa vörð um, ekki hvað síst á tímum sem þessum.
___________________________________________________________________

Við gefum ársskýrslu okkar út með staðtölunum og af lestri hennar er ljóst að rekstur stofnunarinnar gengur vel þrátt fyrir verulegar hagræðingarkröfur  –   fyrst þegar sjúkratryggingar voru fluttar til nýrrar stofnunar, Sjúkratrygginga Íslands árið 2008 og aftur árið 2009 vegna þrenginga í ríkisrekstrinum – og í ár, en allt stefnir í að við verðum innan fjárheimilda einnig á þessu ári. 

Þessi góði árangur í rekstrinum er tilkominn vegna samstillts átaks allra starfsmanna undir stjórn öflugrar framkvæmdastjórnar.  Ég vil nota tækifærið hér til þess að þakka framkvæmdastjórn TR fyrir hennar forystu í vandasömum verkefnum. – og öllum öðrum starfsmönnum fyrir þeirra aðild að góðum rekstri. Það er gaman og gjöfult að vinna með þessu fólki – skal ég segja ykkur.

Stjórn stofnunarinnar, undir forystu Stefáns Ólafssonar hefur einnig staðið vel með okkur í vandasömum verkefnum okkar og þá höfum við notið afar góðrar samvinnu við félags- og tryggingamálaráðuneytið sem ég vil þakka sérstaklega fyrir. 

Tryggingastofnun er góður vinnustaður þar sem starfsandinn fer sífellt batnandi og umfjöllun um stofnunina er jákvæðari en hún hefur verið um árabil. Þetta sýna margvíslegar mælingar sem gerðar eru reglubundið.

Tryggingastofnun kom t.d. mjög vel út úr könnuninni Stofnun ársins 2010,  - var þar í fjórða sæti af sex hástökkvurum ársins. Stökk upp um 36 raðsæti. Niðurstöður Tryggingastofnunar eru yfir meðaltali í heildina og það á við um flesta þætti könnunarinnar s.s.  ánægju og stolt, sjálfstæði í starfi, sveigjanleika í vinnu, starfsanda og trúverðugleika stjórnenda.

Þátttaka starfsmanna í könnuninni var einnig til fyrirmyndar eða rúmlega 82%. Könnunin gefur því marktækar vísbendingar um hvað þarf að laga og  hverju þarf að hlúa að til þess að ná enn betri árangri – við búum okkur því undir að stökkva á toppinn þegar á næsta ári.

Snemma árs 2009 settu starfsmenn sér gildi sem við höfum kappkostað að gera að einkunnarorðum okkar í öllum okkar verkum síðan.

Við leggjum áherslu á:

TRAUST – Að vera fagleg og áreiðanleg í störfum okkar,
SAMVINNU – Að vinna saman að því að mæta ólíkum þörfum viðskiptavina og
METNAÐ – Að sýna frumkvæði og beina kröftum okkar og þekkingu að því að gera sífellt betur.

Þannig ætlum við að verða enn betri þjónustustofnun á velferðarsviði og best allra stofnana.

Góðar stundir.