Sigríður Lillý Baldursdóttir

Réttindi og réttar greiðslur lífeyris

Almannatryggingar eru sjálfsagður þáttur í nútíma samfélagi, um það er víðtæk sátt. Almannatryggingar eru í raun kjarnastarfsemi í velferðarsamfélaginu. Þrátt fyrir góða sátt um tilvist þeirra greinir menn þó á um regluverkið og lögin sjálf kveða ekki á um markmið almannatrygginga. Mikilvægt er að löggjafinn geri á því bragarbót og geri með skýrum hætti, í löggjöfinni sjálfri, grein fyrir tilgangi laganna og því fagnaðarefni að það verk skuli nú vera hafið í félags- og tryggingamálaráðuneyti.

Eiga almannatryggingar að tryggja öllum viðunandi framfærslueyri sem sökum sjúkdóma, fötlunar, elli, eða annarra tímabundinna eða langvarandi aðstæðna, hafa takmarkaða starfsgetu eða möguleika á að sjá sér og sínum farborða? Eiga allir að njóta sömu réttinda til greiðslna bóta úr almannatryggingakerfinu eða á að taka tillit til tekna og jafnvel eigna? Þar er komið að hinni sígildu umræðu um tekjutengingar sem engan enda virðist taka og á kannski einmitt aldrei að taka enda. Oft heyrist að þeir sem greiða hvað mest til almannatrygginganna yfir ævina í formi skatta eigi að öðlast rétt til ellilífeyris frá Tryggingastofnun óháð tekjum eða annarri framfærslu. Aðrir benda á að enginn eigi að eiga rétt, heldur fái þeir bætur sem samfélagið þurfi að hlúa sérstaklega að. En hversu langt eigum við þá að ganga til þess að tryggja að allir búi við viðunandi aðstæður og hvað er viðunandi í því sambandi?

Það liggur í eðli trygginganna sjálfra að um þær séu skiptar skoðanir og því er mikilvægt að ætíð fari fram heilbrigð og gagnrýnin umræða um réttindin í almannatryggingakerfinu. Starfsfólk Tryggingastofnunar hefur sína skoðun á þessum málum rétt eins og aðrir landsmenn, en það er ekki okkar að ákvarða réttindin eins og oft mætti ætla af umræðunni. Það er löggjafans.

Viðfangsefni okkar er að sjá um framkvæmd laganna. Í stuttu máli að greiða réttar bætur til réttra aðila á réttum tíma, sem virðist í fljótu bragði nokkuð einfalt verkefni en þegar grannt er skoðað kemur annað í ljós. Í réttindakerfi lífeyristrygginga eru miklar tengingar við samtímatekjur og aðstæður lífeyrisþega sem gerir það að verkum að bótarétturinn er reiknaður út frá áætlunum og leiðréttur þegar allar upplýsingar liggja fyrir. Þannig getur það sem rétt var reiknað reynst rangt þegar öll kurl koma til grafar.

Það er á ábyrgð lífeyrisþegans að sjá til þess að Tryggingastofnun hafi réttar upplýsingar svo hægt sé að reikna honum og greiða réttar bætur. Kerfið er mjög kvikt, þ.e. lækki tekjur getur samstundis skapast aukinn réttur til lífeyris sem jafnvel bætir allt tekjutapið. Algengast er þó að lægri tekjur verði til þess að hækkun lífeyris nemi einungis hluta lækkunarinnar. Á sama hátt geta lífeyrisgreiðslur lækkað ef tekjur hækka. Hér er því um að ræða verulega virkt tekjujöfnunarkerfi, sem að sama skapi er flókið í framkvæmd. Það krefst mikils af Tryggingastofnun, starfsmönnum og tölvukerfum og síðast en ekki síst krefst það mikils af lífeyrisþegunum sjálfum. Þeir verða að fylgjast vel með breytingum sem verða á högum þeirra og bregðast við ábendingum Tryggingastofnunar þegar við sjáum að áætlanir þeirra virðast ekki ætla að standast. Frávik í bótagreiðslum eru því eðlilega algeng og eiga almennt ekkert skylt við bótasvik heldur koma til vegna þess hve erfitt það er fyrir lífeyrisþegann að áætla tekjurnar. Á þetta sérstaklega við um fjármagnstekjur sem verða oft ekki ljósar fyrr en að árinu liðnu.

Afar mikilvægt er að við höfum tök á því að sannreyna þær upplýsingar sem lífeyrisþegi gefur um tekjur sínar og aðstæður til þess að greiddar bætur verði eins réttar og kostur er. Við leggjum því áherslu á að fá hið allra fyrsta að vita af því ef einhverjar þær breytingar verða á högum lífeyrisþegans sem gætu leitt til breytinga á lífeyri. Samtímaeftirlit jafnt sem ytra eftirlit hefur verið eflt. Takmarkanir á upplýsingaflæði á milli stofnana hafa aftur á móti komið í veg fyrir að þetta eftirlit sé eins virkt og vera þyrfti. Hefur ítrekað verið á það bent. Í nágrannalöndum okkar og þá sérstaklega á Norðurlöndunum hefur á undanförnum árum verið lögð áhersla á að auka öryggi greiðslna úr almannatryggingakerfunum með því að tryggja upplýsingastreymið, bæði innan stjórnsýslunnar en einnig frá fjármálastofnunum, vinnuveitendum og jafnvel „þriðja aðila“. Ábyrgð lífeyrisþega og annarra sem fá tryggingabætur hefur einnig verið skerpt og tekin hafa verið upp sérstök viðurlög við brotum á almannatryggingalögunum t.d. vegna rangrar upplýsingagjafar sem leitt hafa til rangra bótagreiðslna.

Lög um almannatryggingar eru nú til endurskoðunar. Við þá endurskoðun er mikilvægt að ná góðri almennri sátt um almannatryggingakerfið og styrkja jafnframt úrræði Tryggingastofnunar svo koma megi í veg fyrir misnotkun. En einnig er afar mikilvægt að endurskoða alla framkvæmd laganna til þess að minnka eftir föngum þau frávik sem fram koma þegar árið er gert upp við endurreikning bótanna ári síðar að fengnum upplýsingum frá skattyfirvöldum.

Þessa dagana fer fram endurreikningur bótagreiðslna ársins 2008. Hafi tekjur orðið lægri en áætlað var getur það hafa leitt til inneignar lífeyrisþega, hafi tekjur orðið hærri en áætlað var gæti það hins vegar hafa leitt til þess að lífeyrisþegar hafi fengið greiddar bætur á árinu 2008 umfram rétt. Lífeyrisþegar munu um næstu mánaðarmót fá upplýsingar um stöðu sína og ráðrúm til andmæla.

Skattalögum var á síðasta vetri breytt þannig að fjármálastofnunum er nú gert að veita skattyfirvöldum upplýsingar um fjármagnstekjur einstaklinga og tekur sú lagabreyting til tekna ársins 2008. Við munum því í fyrsta sinn í ár geta sannreynt upplýsingar lífeyrisþega um fjármagnstekjur. Þegar liggur fyrir að margir lífeyrisþegar hafa ekki upplýst okkur um fjármagnstekjur sínar og má því gera ráð fyrir umfangsmiklum leiðréttingum á lífeyrisgreiðslum vegna ársins 2008.

Tryggingastofnun leggur áherslu á rétta framkvæmd laganna, réttmæti bótagreiðslna og annarra greiðslna sem okkur er falið að sjá um lögum samkvæmt. Við leggjum einnig mikla áherslu á gott samband við þá sem við þjónum og teljum brýnt að ætíð sé fylgst vel með þörfum og aðstæðum þeirra landsmanna sem hallast standa og brugðist sé við með breytingum í réttindakerfinu ef þurfa þykir. Við getum ekki fallist á þau sjónarmið að réttlæta megi bótasvik með þeim rökum að þar séu þegnarnir sem verst standa að bjarga sér í þröngri stöðu. Velferðarsamfélagið hlýtur að eiga að koma til móts við þá með breyttu réttindakerfi. Það er reynsla Tryggingastofnunar að flestir öryrkjar og ellilífeyrisþegar, sem nú eru tæplega fjörutíu og sex þúsund talsins, veiti Trygingastofnun samviskusamlega upplýsingar um tekjur sínar. Einungis fáir virðast vísvitandi láta hjá líða að koma réttum upplýsingum til stofnunarinnar. Þá er það ekki reynsla Tryggingastofnunar að þeir sem eru mest þurfandi séu líklegastir til bótasvika.

Sigríður Lillý Baldursdóttir er forstjóri Tryggingastofnunar.