Guðbjartur Hannesson

Vökum yfir velferðinni, eitt samfélag fyrir alla

Eftir landlæga fátækt og oft erfiða lífsbaráttu í upphafi síðustu aldar tókst Íslendingum að byggja upp samfélag með bættum lífskjörum og betri afkomu þjóðarinnar. Á þessum tímum voru ýmsar reglur settar til að sporna gegn fátækt og sett voru ákvæði um réttindi til samhjálpar, þó slík samtryggingarákvæði væru frumstæð miðað við það almannatryggingakerfi sem við búum við í dag. 

Uppbygging almannatrygginga á sér langa sögu um mikla baráttu verkalýðshreyfingarinnar, þar sem samhliða baráttu fyrir öruggri vinnu, var barist fyrir réttindum launafólks, bæði hvað varðar laun og ýmis félagsleg réttindi.  Þannig komu til slysa- og sjúkratryggingar, elli- og örorkulífeyrir og atvinnuleysistryggingar svo dæmi séu tekin.  Tryggingastofnun ríkisins var síðan stofnuð árið 1936 með lögum um alþýðutryggingar en flestir þekkja þær byltingarkenndu breytingar sem orðið hafa á tryggingarmálum síðan þá. 

Endurskoðun almannatryggingakerfisins

Sífellt er verið að leita nýrra leiða til að bæta og breyta almannatryggingakerfinu, bæta þjónustu, auka gagnsæi og skilvirkni kerfisins, vefa hið félagslega net þéttar svo allir sem þurfa fái þjónustu.  Sífellt eru gerðar meiri kröfur um jákvætt og einfalt viðmót, hraða og öruggi þjónustunnar.  Því miður hafa uppskipti málaflokka á milli Tryggingarstofnunar og Sjúkratryggingarstofnunar ekki gengið snurðulaust fyrir sig og mikilvægt að skoða þá stuttu reynslu sem komin er á þessa skiptingu strax að loknum Alþingiskosningum.

Hrun bankanna og fall á tekjum ríkissjóðs í kjölfarið hefur leitt til þess að draga þarf í land með nokkrar nýlegar breytingar á almannatryggingum.  Fyrirsjáanlegt er að forgangsraða verður í allri þjónustu að nýju, en hraða þarf slíkum breytingum og ljúka sem fyrst endurskoðun almannatryggingakerfisins í heild.  Stóraukið atvinnuleysi með tilheyrandi afleiðingum kallar á fjölþætt úrræði til að hindra aukningu á sjúkdómum s.s. kvíða og þunglyndi, sem aftur leiðir til fjölgunar öryrkja .  Efla þarf starfsendurhæfingu nú þegar og breyta örorkumati, þar sem byggt verður á starfhæfni fremur en vanhæfni, og leggja áhersla á virkni og þátttöku fólks í atvinnulífinu til að komast hjá einangrun. 

Við lagasetningu um þjónustu almannatrygginga þarf að vera í góðu sambandi við notendur þjónustunnar og hagsmunasamtök þeirra, en ekki síður við Tryggingastofnun og þá sem vinna daglega með notendum þjónustunnar.  Það er mikilvægt fyrir okkur sem fjöllum um frumvörp og setjum lög að fylgjast með hvernig viðkomandi lög virka og hvort þau ná tilætluðum árangri.  Þá þarf að meta reynsluna af lögunum og endurskoða þau ef nauðsyn er til.  Þannig voru lög um langveik börn endurskoðuð þegar í ljós kom að lagasetningin nýttist afar fámennum hópi og jafnvel eftir endurskoðunina má deila um hvort nægjanlega langt hafi verið gengið til að tryggja nauðsynlega þjónustu við þennan hóp.

Velferðarvaktin

Sambærilegur rýnihópur er síðan „velferðarvaktin“ sem félags- og tryggingamálaráðherra hefur sett á stofn til að fylgjast með hvernig fólki reiðir af í þeim ólgusjó sem íslenskt samfélag gengur í gegnum þessa mánuði. Fylgjast þarf með áhættuhópum, greina hvar er fyrirsjáanlegur eða raunverulegur vandi og bregðast við.  Þarna leiða saman hesta sína fagfólk, hagsmunaaðilar og starfsfólk ráðuneyta og stofnana.

Á nýafstöðnum landsfundi Samfylkingarinnar, var ég einn stjórnenda málefnahóps sem bar heitið „Vökum yfir velferðinni – eitt samfélag fyrir alla“.  Það var ánægjulegt að sjá hve rík áhersla var lögð á að skoða þjónustu íslenska velferðarkerfisins með augum barnsins, möguleikum barnsins í daglegu lífi og hvernig framtíðin lítur út fyrir börnin.  Getum við tryggt það að börn komist heil í gegnum þessar fjárhagslegu þrengingar?  Gætum við að því hvort einhver börn verði útundan hvað varðar leikskóla og þjónustu grunnskólanna?   Hafa fjölskyldur efni á skólamáltíðum fyrir börn sín, þátttöku í íþrótta-, frístunda- og félagsstarfi, tónlistar- eða listnámi eða verða fjölskyldur að draga saman og neita börnunum um slík úrræði?  Fylgjumst við með í allri umfjöllu um ástandið að  hafa „aðgát í nærveru sálar“  og sama gildir einnig um þá sem höllum fæti standa.  Gætum við barnanna nægjanlega vel?

Máli skiptir næstu vikur hvernig haldið verður á spöðunum á þessum erfiðu tímum, þar sem bregðast þarf við skertum tekjum ríkis og sveitarfélaga og nýta þarf fjármagn betur og forgangsraða verkefnum.  Þar verður að horfa til allra þátta s.s. aukinnar samvinnu og/eða sameiningar stofnana og ráðuneyta.

Ég læt það verða mín lokaorð að skrifa stuttan kafla úr velferðarkafla þessa fundar, þar sem segir um viðbrögð við núverandi ástandi:

„Hlutverk velferðarsamfélagsins er að verja almenning gegn neikvæðum afleiðingum lífskjarabreytinga og tryggja viðreisn til nýrrar sóknar.  Megináherslur jafnaðarmanna eru að vaka yfir velferð fólks, styðja heimilin og barnafjölskyldur.  Brýnt er að standa vörð um velferðarkerfið á tímum hagræðingar í ríkisrekstri.  Vinna markvisst gegn atvinnuleysi og félagslegum afleiðingum þess og auka virka þátttöku fólks í samfélaginu.“

Almannatryggingar og þjónusta ríkis og sveitarfélaga hefur aldrei verið mikilvægari.  Hlutverk Tryggingarstofnunar sjaldan meira og það er hlutverk okkar stjórnmálamannanna að nýta kerfið með jöfnuð og réttlæti að leiðarljósi, þannig að við getum uppfyllt það markmið að hér sé eitt samfélag fyrir alla.

Ég skora á Gerði A. Árnadóttur formann Þroskahjálpar að skrifa næstu grein.

Guðbjartur Hannesson er alþingismaður.