Björk Vilhelmsdóttir

Breytingar í þágu barnafjölskyldna og atvinnulausra

Ekki þarf að fjölyrða um ágæti almannatrygginga sem hafa það hlutverk að jafna kjör og bæta aðstöðu fólks sem vegna aldurs, fötlunar eða veikinda þarf á stuðningi að halda. Því miður hefur það einkennt þróun síðustu ára að íslenskar almannatryggingar hafa farið frá hinu norræna velferðarmódeli í átt að markaðstengdu velferðarkerfi. Á sama tíma hefur kerfið verið margbætt og er nú orðið illskiljanlegt þeim sem mest þurfa á því að halda, bæði almennum notendum og fagfólki. Ég vona svo sannarlega að ný ríkisstjórn haldi áfram endurskoðun almannatrygginga, þannig að þær nái að þjóna enn betur markmiðum sínum um tekjujöfnun og til þess að mæta þörfum þeirra sem bera kostnað vegna aðstæðna sinna. Mitt innlegg í þá endurskoðun er m.a. að einfalda fjárstuðning við barnafjölskyldur og auka rétt atvinnulausra í sjúkratryggingum.

Barnalífeyrir og barnabætur eða bara barnabætur?

Í dag geta foreldrar átt rétt á barnalífeyri, mæðra- og feðralaunum og barnabótum. Allir þessir bótaflokkar eru ætlaðir til þess að bæta stöðu tekjulítilla foreldra, en vinna samt sem áður alls ekki saman. Þessu þarf að breyta. Mín tillaga er sú að allir þessir bótaflokkar verði sameinaðir í betrumbættar barnabætur en tryggt verði a.m.k. sama fé og áður verði nýtt til að bæta hag tekjulægstu foreldranna.

Barnalífeyrir er greiddur með börnum yngri en 18 ára, ef annað hvort foreldra er látið eða er örorkulífeyrisþegi. Árlegur barnalífeyrir með hverju barni er 259.884 kr. eða 21.657 kr. á mánuði. Séu báðir foreldrar látnir eða örorkulífeyrisþegar er greiddur tvöfaldur barnalífeyrir. Hann er ekki tekjutengdur og fellur heldur ekki niður þó svo örorkulífeyrir falli niður vegna tekna. Heildargreiðslur ríkisins til barnalífeyris eru tæpir 2.7 milljarðar á árinu 2009.

Barnabætur.  Barnabætur eru að mestu tekjutengdar og eru greiddar með börnum til 18 ára aldurs. Óskertar barnabætur hjóna með fyrsta barni eru 144 þús. á ári en með hverju barna umfram eitt 172 þúsund. Af hverju það eru lægri greiðslur vegna fyrsta barns, en þeirra sem á eftir koma skil ég ekki þar sem mín reynsla og annarra sem ég þekki er sú að það er dýrast að eiga fyrsta barn. Óskertar barnabætur til einstæðra foreldra eru með fyrsta barni 240 þúsund á ári og með hverju barni umfram eitt 246 þúsund. Ótekjutengd viðbót er vegna barna yngri en 7 ára er 58 þúsund á ári. Heildargreiðslur ríkisins til barnabóta eru rúmir 10 milljarðar á árinu 2009.

Mæðra- og feðralaun

Mæðra- og feðralaun eru ætluð einstæðum foreldrum með 2 börn eða fleiri á framfæri. Þessar greiðslur eru ekki tekjutengdar og óháðar öðru en hjúskaparstöðu foreldra. Mánaðarlegar greiðslur eru vegna tveggja barna 6.269 kr. á mánuði, en vegna þriggja barna eða fleiri: 16.300 kr. á mánuði. Einhverja hluta vegna er ekkert greitt til einstæðra foreldra með eitt barn á framfæri. Á fjárlögum 2009 eru ætlaðar 367 m.kr. til þessa.

Réttlátari skipting

Örorkulífeyrisþegar eru í langflestum tilfellum lágtekjufólk en fá samt ekki óskertar barnabætur, þeir teljast of “tekjuháir” eins og raunar nánast allir þar sem skerðing barnabóta byrjar áður en fólk nær lágmarkslaunum. Hjá hjónum og sambúðarfólki reiknast skerðing bótanna frá árstekjum umfram kr. 2.415.492 (200 þúsund á mánuði) og hjá einstæðu foreldri af árstekjum umfram kr. 1.207.746 (100 þúsund á mánuði).

Mér finnst að lífeyrisþegar og annað lágtekjufólk ætti að eiga rétt á óskertum barnabótum og eins þarf að taka tillit til hjúskaparstöðu og tryggja stöðu einstæðra foreldra þar sem rannsóknir sýna að fjárhagsleg staða þeirra er verri en sambúðarforeldra.

Ef við leggjum saman barnabætur, barnalífeyrir og mæðra- og feðralaun höfum við til ráðstöfunar rúmlega 13 milljarða. Ég held að við getum skipt þeim milljörðum mun réttlátara niður til tekjulágra foreldra hvort sem tekjur þeirra koma af lífeyri eða atvinnutekjum. Ef við tryggjum að allir einstæðir foreldrar með tekjur undir 250 þúsund fái óskertar barnabætur og hjón með tekjur undir 400 þúsund (250 x 1.6) þá  værum við að koma betur á móts við lífeyrisþega og annað tekjulágt fólk. Það væri verið að greiða tekjulágu barnafólki sambærilegar barnabætur. Þetta er hægt með sömu fjármunum og við höfum yfir að ráða í dag, en þá á kostnað tekjuhærri foreldra. Það held ég sé réttlátt í því samfélagi sem við búum við í dag.

Þá er þetta mögulegt nú þar sem búið er að afnema þann ókost við barnabætur að hægt var að skuldajafna vangreiddum opinberum gjöldum upp á móti þeim. Í efnahagsaðgerðum síðustu mánaða hefur þetta verið bannað og því eiga barnabætur að verða jafn tryggar greiðslur og barnalífeyrir hefur verið.

Aukin þátttaka í sjúkrakostnaði

Þó ég tali fyrir einföldun barnalífeyris og samræmingu við barnabætur, vil ég auka þátttöku TR í kostnaði barnafjölskylda vegna lyfja, tannviðgerða og útvegun sjón- og heyrnartækja, þó svo það gæti kallað á flóknari reglur. Það er með ólíkindum að það fari eftir fjárhagslegri stöðu foreldra hvort börn fá nægjanlegar tannlækningar eða hjálpartæki við sjón og heyrn.  Þá má að mínu mati ekki skerða sértæka aðstoð til foreldra þegar barn glímir við fötlun, langvinn veikindi, þroska- og eða hegðunarraskanir.

Atvinnulausir fái sama afslátt og lífeyrisþegar

Að lokum vil ég koma á framfæri tillögu til að bæta sjúkratryggingar þeirra sem eru atvinnulausir. Atvinnuleysi leiðir af sér ýmis heilbrigðisvandamál, sérstaklega þegar það varir í 3 mánuði eða lengur. Bæði er um að ræða andlega og líkamlega sjúkdóma sem bæði herja á þann á atvinnulausa og börn atvinnulausra foreldra.

Ég er þeirrar skoðunar að þeir sem eru atvinnulausir eigi að njóta sama réttar og lífeyrisþegar þegar kemur að greiðslum fyrir læknisþjónustu og lyf. Í dag er það þannig að þeir sem eru atvinnulausir í 6 mánuði eða lengur greiða sama gjald og lífeyrisþegar fyrir heilbrigðisþjónustu gegn staðfestingu frá Vinnumálastofnun. Ég legg til að þessi biðtími verður styttur niður í a.m.k. 3 mánuði bæði þar sem þá fer að verða meiri heilsufarslegar afleiðingar atvinnuleysisins og eftir þann tíma lækka bæturnar hjá þeim sem hafa haft tekjutengdar bætur. Eins þarf rétturinn að ná til lyfja og þjálfunarkostnaðar s.s. við sjúkraþjálfun.

Það eru væntanlega margir með góðar tillögur að breytingum til batnaðar. Ég vona að nefndin sem endurskoðar almannatryggingar kalli eftir hugmyndum notenda og hafi ríkulegt samráð við hagsmunasamtök. Framtíðin er björt því þegar kreppir að fjárhagslega mun fólk í enn ríkari mæli standa vörð um meginstoð velferðarkerfisins, þ.e. almannatryggingar.

Ég skora á Guðbjart Hannesson alþingismann að stinga niður penna og eða slá aðeins á lyklaborðið, lesendum heimasíðu TR til íhugunar.

Björk Vilhelmsdóttir er borgarfulltrúi.