Ásta Snorradóttir

Konur og örorka

Örorka hefur lengi verið lögð að jöfnu við óvinnufærni. Orðið örorka er t.d. skilgreint í íslenskri orðabók sem mikil eða alger skerðing á starfsgetu. Þetta er þó ekki alveg svart eða hvítt. Vinnufærni öryrkja ræðst af bæði heilsufari, persónulegum þáttum og þáttum í umhverfinu. Hér á landi eru geðraskanir og stoðkerfisraskanir helstu ástæður örorku kvenna. Sjúkdómar af því tagi eru langvinnir og skerða í mörgum tilfellum athafnaþrek og þar með vinnuþrek þeirra sem þjást af þeim. Þessir sjúkdómar leiða ekki í öllum tilfellum til örorku. Eins er það að ekki er víst að allir sem metnir hafa verið með örorku vegna sjúkdóma af þessu tagi séu með öllu óvinnufærir. Sumir geta kannski unnið hluta úr degi eða á tímabilum þegar hlé er á sjúkdómseinkennum. Aðrir kljást við veikindin tímabundið en ná sér aftur að hluta til eða að öllu leyti. Enn aðrir mega búast við að sjúkdómurinn skerði athafnaþrek til langs tíma en geta með breyttum lifnaðarháttum unnið eitthvað þótt það sé ekki í sömu vinnu og áður.

Í nýlegri rannsókn þar sem ég skoðaði örorku meðal kvenna á Íslandi velti ég meðal annars upp spurningunni: Hvað er það sem aftrar konum, sem metnar eru til örorku, frá því að vinna? Ég talaði við nokkrar konur sem höfðu verið greindar með vefjagigt. Í svörum þeirra kom ýmislegt fróðlegt í ljós. Konurnar höfðu allar starfað lengi á vinnumarkaði áður en til örorkumats kom. Þær höfðu haft ánægju af starfi sínu og töldu það styrkja sjálfsmyndina að hafa vinnu. Þannig legðu þær líka sitt af mörkum til samfélagsins. Það var þeim, að eigin sögn, þungbært að hætta vinnu og fá metna örorku. Fyrir flestar hafði það einnig í för með sér skertan fjárhag. Áður en til örorkumats kom höfðu þær reynt hvað þær gátu til að halda í störfin. Þær höfðu farið í sjúkraleyfi meðan þær stunduðu markvissa endurhæfingu, þær höfðu reynt að hagræða í starfi sínu eins og að lækka starfshlutfall úr 100% í 80%, fækkað verkefnum til að draga úr álagi eða óskað eftir að fá að breyta um starf innan vinnustaðarins. Á endanum, þegar allt hafði verið reynt, sáu þær ekki annan kost en að sækja um örorkumat. Þegar þær voru beðnar að skýra hvers vegna þær fara ekki aftur á vinnumarkað dettur flestum þeirra helst í hug að þær þurfi að ná sér og verða miklu betri af sjúkdómseinkennum. Þær höfðu reynslu af því að rekast á ýmsa veggi meðan þær voru veikar og enn á vinnumarkaði. Hins vegar töldu þær flestar að þær gætu unnið hluta úr degi eða tímabundið að ýmsum verkefnum eins og heilsan væri nú. En hvar er hægt að fá slíka vinnu, spurðu þær? Sumar hverjar höfðu reynt að fá hlutastarf áður en þær fengu metna örorku en án árangurs. Sumar höfðu leitað eftir hlutastarfi nýlega án árangurs. Einnig kom fram að það gæti verið varhugavert að afla tekna þar sem örorkulífeyririnn skerðist fljótt. Viðmælendur mættu þannig ýmsum hindrunum sem ekki tengjast sjúkdómnum en óbeint leiddu til þess að þær sáu sér ekki annað fært en að fá metna örorku.

Viðmælendur í rannsókninni voru ekki stórt hlutfall þeirra kvenna sem metnar eru til örorku. Það er því ekki hægt að fullyrða hversu vel það sem fram kom í viðtölunum endurspeglar viðhorf öryrkja almennt. Hins vegar má segja að rannsóknin gefi vísbendingar um hvers vegna sumar konur með langvinna sjúkdóma detta út af vinnumarkaði og hvers vegna þær koma ekki aftur til starfa eftir að hafa fengið metna örorku. Fyrir þá einstaklinga, sem metnir eru til örorku en geta unnið, þurfa aðstæður í vinnuumhverfinu, á vinnumarkaði og almannatryggingakerfið að styðja við það. Ef til vill eru lausnirnar ekki flóknar né kostnaðarsamar. Eitt af því, sem kom sterkt upp í huga minn þegar ég vann rannsóknina, var hvort mögulegt væri að meta einstaklinga til hluta örorku þannig að hægt væri að þiggja hálfan örorkulífeyri og stunda hálfsdagsstarf? Það kerfi er fyrir hendi á hinum Norðurlöndunum. Dæmin sýna okkur að því lengur sem einstaklingar eru frá vinnumarkaði vegna heilsubrests (og það sama á við um aðra þá sem verða atvinnulausir) því erfiðara er koma aftur inn á vinnumarkaðinn. Atvinnuleysi er sjálfstæður áhættuþáttur heilsuleysis – einnig fyrir þá sem búa við skerta heilsu.

Ef til vill eru lausnir á næsta leyti hér á landi. Nýlega komu fram breytingar á reglum um almannatryggingar þegar frítekjumark einstaklinga var hækkað úr tæpum 30.000 kr. á mánuði í 100.000 kr. Ég tel að breytingarnar komi nokkuð til móts við það sem viðmælendur mínir voru að kalla eftir og séu því skref í rétta átt.

Í rannsókninni velti ég einnig upp spurningunni hvaða konur eru helst metnar til örorku? Niðurstöður sýndu að rúmlega helmingur kvenna á örorkuskrá er 50 ára eða eldri. Einnig kom í ljós að meðal kvenna yngri en 45 ára eru geðraskanir algengasta ástæða örorku en eftir það eru stoðkerfisraskanir algengastar. Einna athygliverðast er að 18,5% allra kvenna á örorkuskrá eru einstæðar mæður. Til samanburðar má geta 11,5% kvenna á Íslandi eru einstæðar mæður. Ef við skoðum þetta aðeins nánar þá eru 14,5% af öllum einstæðum mæðrum á Íslandi öryrkjar. Til samanburðar eru 8,6% kvenna á Íslandi öryrkjar. Þar sem einstæðar mæður eru ungar konur er vert að staldra við þessar tölur.

Í skýrslunni Fjölgun öryrkja á Íslandi – orsakir og afleiðingar, sem kom út á vegum Heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins árið 2005, kom fram að það geti verið fjárhagslega hagkvæmt fyrir einstæða foreldra, sem eru í láglaunastörfum, að þiggja örorkulífeyri. Það geti því verið fjárhagslegur hvati í almannatryggingakerfinu fyrir einstæða foreldra að hverfa af vinnumarkaði á þennan hátt. Þar sem einstæðar mæður eru fleiri hér á landi en einstæðir feður og fleiri konur en karlar gegna láglaunastörfum ætti þessi skýring frekar við um konur en karla. Þó skal bent á að ekki er víst að hvati til betri afkomu með örorkulífeyri sé nægjanleg skýring. Ekki er víst að allir séu reiðubúnir að láta af starfi sínu og þiggja örorkubætur þótt afkoman myndi batna. Vinna er ekki einungis undirstaða fjárhagslegrar afkomu. Í vinnu njóta einstaklingar félagslegra tengsla, fá oft umbun þegar vel gengur og fyrir konur jafnt sem karla er vinnan mikilvæg sjálfsmyndinni. Þar af leiðandi er vafasamt að tala einungis um fjárhagslegan hvata.

Fjöldi einstæðra mæðra meðal öryrkja hvetja okkur til að spyrja spurninga eins og hvort verið geti að eitthvað í félagslegu umhverfi þeirra geri það að verkum að þær eru líklegri til að fá metna örorku en aðrar konur? Erlendar rannsóknir sýna að sjálfmetin heilsa einstæðra mæðra er verri en annarra kvenna. Einnig hefur komið í ljós í erlendum rannsóknum að einstæðum mæðrum er hættara en öðrum við streitu vegna samræmingar fjölskyldu- og atvinnulífs. Þær eru vissulega einar um ábyrgð heimilis og framfærslu og líklegri en aðrar mæður til að hafa minna félagslegt net í kringum sig. Það getur skipt máli varðandi aðstoð, t.d. með börnin. Spurningin er hvort þetta eigi líka við hér á landi.

Ég tel að hér sé komin fram vísbending um að vert væri að kanna sérstaklega hag einstæðra mæðra á Íslandi. Í þeim efnum væri t.d. mikilvægt að fá vitneskju um hvort einstæðar mæður, sem metnar eru til örorku, hafi frekar tilheyrt láglaunahópi á vinnumarkaði. Einnig væri mikilvægt að vita hvaða þættir ýta undir heilsubrest hjá þessum hópi. Það er mikilvægt að fá svar við slíkum spurningum til þess að efla forvarnir sem hafa það að markmiði að efla heilsu einstæðra mæðra, efla félagslegt net þeirra, draga úr álagi, og þegar við á, að draga úr fjárhagslegum áhyggjum þeirra.

Ásta Snorradóttir er félagsfræðingur hjá rannsókna- og heilbrigðisdeild Vinnueftirlitsins