Ellert B. Schram
Hugmyndafræðin á bak við almannatryggingar er ósköp einföld, hún er sú að tryggja öldruðum og öryrkjum lifeyri sér til framfærslu. Almannatryggingakerfið er öryggisnet. Þjóðin borgar tíund af launum sínum á starfsævinni til að standa undir greiðslum til þeirra sem geta ekki lengur starfað og aflað tekna vegna aldurs eða örorku. Þetta er í eðli sínu gott kerfi, skiljanlegt og einfalt. Enda hef ég engann hitt eða heyrt sem er því mótfallinn.
Vandinn er hinsvegar tvíþættur. Annarsvegar virðist ríkja eitthvað tregðulögmál, þegar kemur að upphæð bótanna. Bætur hafa miðast við lægstu dagvinnutryggingu á hinum almenna vinnumarkaði (sem út af fyrir sig er ekki til að státa sér af) og hafa raunar setið eftir, oftar en ekki, í samanburði við launaþróun og bættan hag landsmanna. Þannig hefur til dæmis nú um þessar mundir verið sýnt fram á gliðnun á milli lifeyrisbóta og lægstu launa, lífeyrisþegum í óhag, eftir gerð síðustu kjarasamninga. Unnið er að því að lagfæra þann mismun.
Hinn vandinn er sá að í tímans rás hefur kerfið orðið flóknara og óskiljanlegra vegna tengsla við aðrar tekjur, hjúskaparstöðu og annan lifeyri. Sjálfur get ég viðurkennt að lengst af ævi minnar hafði ég ekki hugmynd um þennan frumskóg og það er ekki fyrr en nú, þegar ég er kominn á ellilífeyrisaldur og þarf að hafa afskipti af þessu kerfi, einkum vegna þingmennskunnar, sem mér er ljóst að enginn skilur almannatryggingarkerfið til fulls. Sennilega vegna þess að það er í rauninni óskiljanlegt. Maður rekur sig á girðingar, slysagildrur og þverspýtur hvert sem litið er.
Ég hef leyft mér að halda því fram að almannatryggingarnar séu fátæktargildra. Fólk á rétt á bótum, lágmarksbótum, vegna aldurs eða örorku, en hefur mátt þola að aðrar tekjur, hvort heldur úr lífeyrissjóðum, atvinnu eða öðru, skerði bótaupphæðir. Jafnvel tekjur maka hafa komið til frádráttar. Með öðrum orðum: það er til einskis að afla sér aukatekna, vegna þess að bæturnar skerðast sem því nemur! Það er að mínu mati einn versti gallinn í þessu öryggiskerfi okkar að það er enginn hvatning sem heitið getur til aukinnar sjálfsbjargar og tekjuöflunar. Ríkið hirðir viðbótina.
Ömurlegasta dæmið um þessa hringavitleysu kemur fram í því, að þegar ríkisstjórnin ákvað með lögum að greiða kr. 25 þús til þeirra sem eru á strípuðum tryggingarbótum er niðurstaðan sú að viðkomandi einstaklingur situr uppi með 7 til 9 þús. kr. eftir skatta og skerðingar. Ég er ekki hrifinn af þeirri aðferð.
Við myndun núverandi ríkisstjórnar er boðuð allsherjarendurskoðun á kerfinu. Það er löngu tímabært og fagnaðarefni. Sumt hefur raunar verið lagfært nú þegar, svo sem afnám tekjutenginga við maka, hækkun frítekjumarks, tekjutengingar 70 ára og eldri hafa verið felldar brott, svo eitthvað sé upp talið. En það er mikið verk framundan til að greiða úr flækjunum og gera kerfið gegnsætt og sanngjarnt. Vonandi gengur það hratt fyrir sig.
Mér er ljóst að almannatryggingar er stór útgjaldapóstur. Ekki síst þegar öldruðum fjölgar eftir því sem lífaldurinn lengist. Mér er lika ljóst að það orkar tvímælis að almannatryggingarkerfið greiði bætur til allra, án tillits til efnahags. Einhver þök er rétt að setja og að því mun koma að langflestir Íslendingar hafi öðlast réttindi í lifeyrissjóðakerfinu og/eða einstaklingsbundinn sparnaður eykst á komandi árum. En sá tími hefur enn ekki runnið upp. Eins og Stefán Ólafsson bendir á í grein sinni í síðasta pistli á www.tr.is, erum við enn að koma til móts við millikynslóðina, það fólk, sem ekki á rétt í almennum lífeyrissjóðum og ekki hefur haft tækifæri eða möguleika til að koma sér upp eigin lífeyrissparnaði. Það tekur þrjá eða fjóra áratugi að brúa það bil. Og meðan svo er, þarf auðvitað að tryggja lífeyrisþegum viðunandi og mannsæmandi lífeyri. Eins og nú er og samkvæmt niðurstöðum síðustu kjaramsamninga er talað um að lágmarkslaun á hinum almenna vinnumarkaði séu kr. 145 þús. Almennar lífeyrisbætur hafa dregist aftur úr hinni almennu dagvinnutryggingu á vinnumarkaðnum. Það bil verður að brúa. Það er óásættanlegt að lífeyrisbætur dragist þannig aftur úr og aldraðir og öryrkjar gjaldi fyrir efnhagserfiðleika í þjóðarbúinu, umfram aðra. Það er ekki það sem við viljum. Stefnan hlýtur að vera sú að bæta hag lífeyris- og bótaþega.
Það getur vel verið að hér ríki efnhagssamdráttur og ríkið hafi minna fé til að spila út. En ekki láta það bitna á þeim sem minnst hafa, ekki láta foreldra okkar, afa og ömmur gjalda fyrir tímabundið ástand. Hver sú ríkisstjórn sem vill kenna sig við jafnrétti og manngæsku, hver sá stjórnmálamaður sem vill standa vörð um sinn minnsta bróður, hver sá þegn eða kjósandi sem vill slá skjaldborg um velferð samfélagsins, hlýtur að hafa sannfæringu og samvisku til að styðja og efla öryggisnetið, almannatryggingarnar, í þágu aldraðra og öryrkja.
Almannatryggingakerfið er hornsteinn velferðarsamfélagsins.
Ég skora á Hrannar Arnarson að taka við keflinu.
Ellert B. Schram er alþingismaður.