Stefán Ólafsson

Umbreyting velferðarkerfisins

Í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar er boðuð endurskoðun almannatrygginga með margvíslegum aðgerðum. Jóhanna Sigurðardóttir félags- og tryggingamálaráðherra hefur skipað verkefnisstjórn sem falið er að skila tillögum um nýskipan almannatrygginganna undir lok árs 2008. Verkefnisstjórnin er undir forsæti greinarhöfundar en aðrir í henni eru Ágúst Þór Sigurðsson skrifstofustjóri tryggingasviðs félags- og tryggingamálaráðuneytisins, Hrafn Magnússon framkvæmdastjóri Landssambands lífeyrissjóða, Ragnheiður Elín Árnadóttir alþingismaður, fulltrúi fjármálaráðuneytisins, og Sigríður Lillý Baldursdóttir forstjóri Tryggingastofnunar. Með verkefnisstjórninni starfa ráðuneytisstjórar félags- og tryggingamálaráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis og ráðgjafarhópur sem m.a. er skipaður fulltrúum launþegahreyfingarinnar, samtaka atvinnulífsins, samtaka eldri borgara og öryrkja.

Helstu gallar almannatrygginga á síðustu árum hafa verið flókið og ógagnsætt kerfi, of margir bótaflokkar, samskiptaerfiðleikar almannatrygginga og lífeyrissjóða með óheppilegri virkni skerðingarreglna (tekjutenginga), of lágur lífeyrir almannatrygginga og ófullnægjandi virknihvatar.

Í stjórnarsáttmálanum er boðað að gripið verði til margvíslegra aðgerða til að bæta hag aldraðra og öryrkja og munu margar þeirra verða hluti af nýju almannatryggingakerfi. Sumar aðgerðirnar hafa þegar komið til framkvæmda á þessu ári, síðast þann fyrsta júlí sl. Aðrar verða hluti af lokatillögum um nýskipan almannatrygginga og koma til framkvæmda síðar.

Dæmi um aðgerðir sem nefndar eru sérstaklega í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og tengjast beint lífeyrismálum eru eftirfarandi:

• Endurskoðun á skattakerfi og almannatryggingum til að bæta hag lágtekjufólks og millitekjufólks. Sérstaklega er nefnt að áhersla sé lögð á að styrkja stöðu aldraðra og öryrkja.
• Unnið verði að einföldun almannatryggingakerfisins.
• Samspil skatta, tryggingabóta, greiðslna úr lífeyrissjóðum og atvinnutekna einstaklinga verði skoðað sérstaklega til að tryggja meiri sanngirni og hvetja til tekjuöflunar og sparnaðar.
• Dregið verði úr tekjutengingum og skerðingum bóta í almannatryggingakerfinu.
• Stefnt verði að hækkun frítekjumarks vegna atvinnutekna fyrir aldurshópinn 67-70 ára.
• Tekjutenging launatekna 70 ára og eldri við lífeyri almannatrygginga verði að fullu afnumin sem og skerðing tryggingarbóta vegna tekna maka.
• Skoðað verði hvort undanskilja megi hluta af lífeyrissjóðstekjum eldri borgara skerðingum í almannatryggingakerfinu.
• Almennt skerðingarhlutfall í almannatryggingakerfinu lækki í 35%.
• Jafnframt skal stefnt að því að ríkissjóður tryggi ellilífeyrisþegum lífeyri að lágmarki 25 þúsund krónur á mánuði frá lífeyrissjóði.
• Fylgt verði eftir tillögum örorkumatsnefndar um stóraukna starfsendurhæfingu og nýtt matskerfi varðandi örorku og starfsgetu. Jafnframt verði komið til móts við þann hóp sem er með varanlega skerta starfsgetu.

Verkefnisstjórnin um endurskoðun almannatrygginga hefur sett sér að ná fram mikilli einföldum á almannatryggingakerfinu og bæta samspil þess við lífeyrissjóði, atvinnutekjur og fjármagnstekjur. Þannig verði bættum hag lífeyrisþega náð, með meiri sanngirni og einnig með sterkari hvötum til tekjuöflunar og sparnaðar. Kerfið verði gagnsærra og auðskiljanlegra en nú er um leið og því verði aftrað að kjarabætur á einu sviði verði teknar af á öðru með neikvæðri víxlverkun.

Íslendingar búa við þriggja þrepa lífeyriskerfi (almannatryggingar, starfstengda lífeyrissjóði og einstaklingsbundinn lífeyrissparnað) sem á að geta tryggt lífeyrisþegum framtíðarinnar allgóð kjör, samanborið við lífeyriskerfi margra grannþjóðanna. Það verður þó ekki fyrr en kerfið verður fullþroskað með uppsöfnun réttinda í lífeyrissjóðum, en ekki var greitt til fulls af heildartekjum í lífeyrissjóði fyrr en frá 1990. Fullum ávinningi réttinda verður því ekki náð fyrr en eftir um 20 ár.

Fram að þeim tíma verður svokölluð “millikynslóð” ríkjandi í hópi lífeyrisþega, þ.e. þeir sem þegar eru lífeyrisþegar og aðrir sem verða það á næstu 10-15 árum. Þetta fólk nýtur ekki lífeyriskjara sem flestu vinnandi fólki verða tryggð frá um 2030 eða svo. Afkoma margra núverandi lífeyrisþega er ekki nægilega góð miðað við afkomu vinnandi fólks á Íslandi í dag, auk þess sem tekjur lífeyrisþega drógust aftur úr tekjum vinnandi fólks í góðæri síðasta áratugar.

Það er því eðlilegt að líta á helsta umbótaverkefnið á sviði lífeyriskjara sem það, að bæta hag ofangreindrar “millikynslóðar”. Það þýðir að æskilegt er að bæta hag lífeyrisþega umfram aðra hópa í samfélaginu á næstu árum með sérstöku átaki. Þær aðgerðir geta svo fjarað út eftir því sem þroskun lífeyrisréttinda í lífeyrissjóðum styrkist, t.d. með sígandi hætti á árunum eftir 2020. Með því yrði staða “millikynslóðarinnar” bætt miðað við vinnandi fólk og einnig miðað við lífeyrisþega framtíðarinnar, auk þess sem bætt yrði fyrir það að þessi hópur dróst aftur úr í góðæri síðustu ára.

Samhliða ofangreindri endurskoðun almannatrygginga stendur yfir endurskoðun örorkumála, einkum með tilliti til skipanar örorkumats (eða starfsgetumats) og starfsendurhæfingarmála. Sérstök nefnd á vegum forsætisráðherra, undir forystu Bolla Þórs Bollasonar ráðuneytisstjóra, skilar tillögum um þetta efni með haustinu. Þá hefur Jóhanna Sigurðardóttir félags- og tryggingamálaráðherra boðað endurskoðun skipanar vinnu og lífeyrismála á þessu sviði, með sérstakri athugun á mögulegri samþættingu á starfsemi Vinnumálastofnunar og Tryggingastofnunar, jafnvel í nýja stofnun vinnu og velferðarmála, sem myndi annast velferðarþjónustu um allt land í samvinnu við félagsþjónustu sveitarfélaga. Starfshópur undir forsæti Ragnhildar Arnljótsdóttur ráðuneytisstjóra félags- og tryggingamálaráðuneytis annast þá athugun. Loks hafa aðilar vinnumarkaðarins samið um stofnun endurhæfingarsjóðs er annast mun fjármögnun nýrra úrræða á sviði starfsendurhæfingar.

Það er því óhætt að segja að mörg járn séu í eldinum um þessar mundir á sviði velferðarmála og ljóst að ef þau öll ná farsællega fram að ganga verða tímamót í þróun íslenska velferðarkerfisins. Nýtt virkara og sanngjarnara velferðarkerfi mun þá líta dagsins ljós.

Ég skora á Ellert Schram alþingismann að taka við keflinu.

Stefán Ólafsson er formaður stjórnar Tryggingastofnunar.