Karl Steinar Guðnason

Einfalt viðmót - flókið kerfi

Það hefur mjög skort á vitræna umræðu um almannatryggingar. Hefur svo verið næstum frá miðri síðustu öld. Kerfið er stagbætt en þó sundurslitið. Almenna reglan er sú að heyrist umkvartanir eru málin tekin upp á Alþingi með skyndiupphlaupum en síðan er löggjöf breytt á krampakenndan hátt án þess að yfirsýnar, yfirvegunar og gjörhygli sé gætt . Ljós er að mikil þörf er á heildarendurskoðun almannatrygginga. Við slíka endurskoðun verður að hafa það að leiðarljósi að almannatryggingar eru mannréttindi. Þess verður og að gæta að nútíma almannatryggingar eiga að sinna þörfum einstaklinga og hópa sem eru í brýnni þörf. Ekki aðeins á sviði lífeyristrygginga heldur og vegna fötlunar, líkamsskaða og erfiðra sjúkdóma.

Stöldrum aðeins við kröfuna um einfalt kerfi sem stjórnmálamenn og talsmenn hagsmunasamtaka bera upp hver í kapp við annan. Hvað er átt við? Einhvern veginn finnst mér hálfgert tómahljóð í þessum orðum. Það verður fátt um svör þegar innihaldið ber á góma. Án innihalds er hins vegar erfitt að átta sig á hvort einföldun leiðir til betra eða verra kerfis.Þeir sem setja fram kröfu um einfalt kerfi gera það væntanlega í þeirri trú að einfaldara kerfi þýði jafnframt betra kerfi. Sé horft til almannatryggingakerfisins sem nú er við lýði er spurning hvort einfalda þurfi innviði kerfisins eða hvort einfalda þurfi aðgengi að flóknu kerfi.

Lengi hefur einfaldra, algildra lausna verið leitað við flóknum vandamálum í mannlegu samfélagi. Það hefur reynst þrautin þyngri vegna þess að aðstæður manna eru síður en svo einsleitar. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir góðra og vísra manna við að finna upp kerfi sem leysti vanda sem flestra hafa niðurstöðurnar yfirleitt hlotið mikla gagnrýni. Flest kerfi reynast ósveigjanleg og koma sumum hópum betur en öðrum og oftar en ekki verða þeir er síst skyldi verst úti. Í seinni tíð hefur vaxandi áhersla verið lögð á einstaklingsmiðaðar lausnir og sveigjanleika. Þessa gætir innan skólakerfisins, heilbrigðiskerfisins og félagskerfisins. Þar er nú unnið út frá þeirri grunnreglu að mæta hverjum einstaklingi þar sem hann er staddur. Það kallar svo aftur á sveigjanlegar, fjölbreyttar og þar með flóknar lausnir.

Almannatryggingakerfið, eins og það er núna, er flókið vegna þess að það felur í sér margbreytileg úrræði. Eitt af mikilvægustu markmiðum þess er að rétta hlut þeirra verst stöddu. Það er ekki víst að hagsmunum þeirra sé best borgið með því að einfalda kerfið.

Öðru máli gegnir um viðmót og aðgengi að þeim lausnum sem kerfið felur í sér. Innan kerfisins þarf að gæta jafnræðis og þar eiga allir að geta treyst því að fá sanngjarna meðferð sinna mála. Kerfið þarf að vera notentavænt svo fólk geti leitað til þess og notið þess. Rétt eins og borðtölvan sem hefur náð almennri útbreiðslu á undraskömmum tíma. Hvert mannsbarn getur notfært sér tölvuna á eigin forsendum með óendanlega fjölbreytilegum hætti. En þó aðkoman og skjámyndin sé einföld eru innviðir tölvunnar flóknir. Tölvunotendur þurfa ekki að skilja eða þekkja rafeindabúnaðinn og forritin sem gera þeim kleift að nota tölvuna. Þeir þurfa aðeins að vita til hvers þeir ætla að nota tölvuna og hafa lykilorð til að komast inn. Þannig þarf viðmót almannatryggingakerfisins einnig að vera, aðgengilegt og auðvelt í notkun.

Undanfarið hefur verið unnið að því innan Tryggingastofnunar að einfalda aðgengi að upplýsingum, þjónustu og þar með réttindum almannatrygginga. Ný heimasíða var opnuð síðast liðið haust og á þjónustustöðum á Laugavegi 114 og hjá umboðum úti á landi eru starfsmenn reiðubúnir til að leiðbeina viðskiptavinum, hvort sem þeir koma á staðinn, hringja eða senda tölvupóst. Um þessar mundir er megináherslan lögð á að innleiða rafræna þjónustu til að auðvelda viðskiptavinum að nálgast réttindi sín og upplýsingar um stöðu persónulegra mála hjá stofnuninni. Í rafrænni þjónustu felast fjölmargir möguleikar til að einfalda aðkomu notenda að kerfinu.

Almannatryggingakerfið hefur verið starfsvettvangur minn um alllangt skeið og áhugasvið enn lengur. Mér finnst ánægjulegt þegar málefni þeirra eru ofarlega á baugi og umræða um þau fjörleg. Framtíð almannatrygginga er mitt hjartansmál og mér er ekki sama hvernig þeim verður fyrir komið í framtíðinni. Ég vil einfaldara viðmót, einfaldara kerfi fyrir viðskiptavininn, þótt kerfið sjálft sé flókið. Ég vil nefnilega að almannatryggingar framtíðarinnar feli í sér fjölbreytilegar og sveigjanlegar lausnir fyrir fólk með mismunandi þarfir sem er einfalt að nálgast og einfalt verði fyrir hvern og einn að fá upplýsingar um rétt sinn.