Pétur Blöndal

Vandi öryrkja

Allir geta orðið fyrir því að verða öryrkjar og enginn vill verða öryrki. Samt hefur fjölgun öryrkja verið uggvænleg undanfarin ár og fólk spyr sig hvort eitthvað sé að heilsu þjóðarinnar, kerfinu eða hvort þetta geti verið eðlileg þróun. Jafnvel æskileg? Fyrir hvern einasta öryrkja er þetta örugglega ekki æskileg staða. Þessi fjölgun hefur líka haft þau áhrif að iðgjald til lífeyrissjóða hefur verið hækkað um 1% af öllum launum þjóðarinnar auk framlaga úr ríkissjóði og ekki sér fyrir endann á þessari þróun.

Vandinn er margþættur. Í fyrsta lagi lítur núverandi kerfi eingöngu til vangetu þegar örorka er metin. Ekki er spurt hvað viðkomandi getur heldur hvað hann getur ekki. Ég hef kynnst fólki, sem ætti samkvæmt kerfinu að vera alveg óvinnufært en skilar fullri vinnu þrátt fyrir mikla fötlun. Við þurfum að hætta að spyrja fólk hvað það geti ekki og snúa okkur að því að spyrja fólk að því hvað það getur. Svo eigum við að hjálpa fólki að rækta þá getu með öflugri endurhæfingu og endurmennntun með það að markmiði að fólk verði aftur þátttakendur í atvinnulífi og daglegu lífi.
Í öðru lagi er matið sjálft nokkuð merkilegt. Þeir sem ná 75% til 100% mati fá fullan örorkulífeyri en þeir sem metnir eru 50% til 74% fá örorkustyrk, sem er miklu lægri upphæð. Þeir, sem eru metnir 49% eða minna fá ekki neitt. Hvernig virkar svona kerfi? Ef ég skyldi nú fá alvarlega gigt og gæti alls ekki unnið fulla vinnu en teldist geta unnið hálfan daginn þá gerist eftirfarandi. Ég mæti hjá lækni sem ætlar að meta örorku mína. Báðir vitum við, ég og læknirinn, af þessu kerfi. Ég verð að reyna að þoka matinu upp fyrir 75% því annars fæ ég lítið sem ekki neitt og verð að pína mig áfram í fullri vinnu. Læknirinn veit þetta líka ósköp vel. Svo niðurstaðan er oftast 75% mat eða ég píni mig áfram í vinnu. Ef það seinna er raunin þá ræð ég að sjálfsögðu ekkert frekar við vinnuna og næst þegar ég mæti hjá lækninum þá verð ég mjög líklega metin 75% öryrki eða þá þar næst. Fyrr eða seinna hlýt ég að gefast upp á fullri vinnu, sem ég ræð ekki við.
Nú ef ég hef verið úrskurðaður 75% öryrki og settur á bekk með þeim, sem alls ekkert geta unnið, þá fer mér væntanlega að líða þannig og skilgreina mig þannig. Réttlæta fyrir mér og öðrum að ég skuli vera á þessum stalli. Aðrir í kringum mig gera það líka. Og vítahringurinn hefst. Ef ég skyldi nú taka þátt í þeim fátæklegu endurhæfingarúrræðum, sem í boði eru og raunverulega endurhæfast þannig að matið verður 74% eða minna þá byrjar ballið á nýjan leik. Ég missi nánast alla styrki og verð að vinna fulla vinnu, sem ég get yfirleitt ekki. Það sér hver heilvita maður að ekki er skrýtið að svo fáir endurhæfast eða nánast enginn. Hér er vandinn þetta ósveigjanlega mat, 75% öryrki, sem setur alla á sama stall.

Í þriðja lagi eru endurhæfingarúrræðin og tengslin við vinnumarkaðinn allt of fátækleg. Enda kannski ekki skrýtið miðað við það sem að framan er sagt. Hver tekur raunverulega áhættu af að endurhæfast og detta nánast út úr kerfinu? Það þarf mikið áræði og dug til. Svo er ekki um auðugan garð að gresja varðandi endurhæfinguna miðað við þá gífurlegu þörf, sem er til staðar.

Í fjórða lagi er blandað saman áhrifum örorku á getu til að afla tekna og hins vegar þörf fyrir hjálpartæki. Þetta er tvenn áhrif, sem oft eru ótengd.

Verst er þó sennilega sú tilhneiging núverandi kerfis að setja alla öryrkja undir einn hatt, eins og þeir séu allir eins. Ég leyfi mér að fullyrða að enginn öryrki er eins og staða þeirra allra er mismunandi og þeir þurfa hver sína úrlausn.

Niðurstaða örorkunefndar, sem skilaði skýrslu í mars s.l. tekur mið af þessu. Þar er bent á lausnir sem felast í að líta á getuna frekar en vangetuna. Meta starfsgetuna í heilum prósentum frá 0% (sem er 100% öryrki) upp 100% vinnugetu (sem er 0% örorka). Sá sem er talin hafa t.d. 53% vinnugetu (getur t.d. unnið 4 tíma á dag) má hafa tekjur sem svara til 53% af fullu starfi án skerðingar og fær 47% af fullum bótum. Ef hann ekki fær vinnu við sitt hæfi þá fær hann 53% af atvinnuleysisbótum og fellur undir vinnumiðlun og vinnumarkaðsaðgerðir. Starfsendurhæfing verði stórefld og gerðir verði árangurstengdir samningar við fyrirtæki og stofnanir sem sjá um endurhæfingu. Þær geri svo samninga við einstaklinginn um endurhæfingu, sem hafi að markmiði að hann snúi aftur á vinnumarkað. Hver einstaklingur með skerta starfsgetu fái leiðbeinanda, sem aðstoði hann varðandi endurhæfingu og verði tengiliður hans við hina ýmsu stofnanir og aðila. Reynt verði að bregðast hratt við þegar einstaklingur missir starfsgetuna (snemmtæk íhlutun) því rannsóknir hafa sýnt að erfitt er að nálgast vinnumarkaðinn aftur eftir nokkurra mánaða hlé.

En megin verkefnið er eftir. Það er að útfæra þessar tillögur og hugmyndir og mynda um þær sátt. Það verður verkefni næstu mánaða og tekst vonandi það vel að búið verði til kerfi fyrir fólk en ekki kerfi, þar sem allt er í kerfi.

Pétur Blöndal skorar á Gylfa Arnbjörnsson, framkvæmdastjóra ASÍ, að vera næstan „Í sigtinu".

__________________________________________________________________________________________________

„Í sigtinu" er vettvangur umræðu um almannatryggingar.

Þeir einstaklingar sem eru í sigtinu hverju sinni skora á næsta pistlahöfund.

Með þessari nýjung á vefnum vill Tryggingastofnun efla málefnalega umræðu um almanntryggingar og íslenskt velferðarkerfi.