Sigríður Lillý Baldursdóttir

Starfsemi Tryggingastofnunar - erindi á ársfundi Tryggingastofnunar 19. maí 2011

Ég býð ykkur velkomin á ársfund Tryggingastofnunar á 75 ára afmælisári stofnunarinnar.

Tryggingastofnun ríkisisns tók til starfa árið 1936 á grundvelli laga um alþýðutryggingar. Frumvarp laganna samdi Haraldur Guðmundsson þáverandi þingmaður Alþýðuflokksins.

Aðdragandi lagasetningarinnar var langur og róstursamur enda var tekist á um grundvallarsjónarmið í uppbyggingu samfélagsins – og tóku margir þátt í þeirri umræðu.

Umhverfið var deigla millistríðsáranna, háværrar samfélagsumræðu um rétt einstaklingsins og eðli samhjálparinnar. Almannatryggingar voru eðlilega einhver mikilvægasti þátturinn í þessari umræðu allri – Hvar framfærsluskyldan ætti að vera ef aðstoðar var þörf, vegna heilsubrests, ómegðar, slysa eða atvinnumissis.

Það er í raun afar áhugavert að skoða þessa umræðu í ljósi einstklingsfrelsisins annars vegar og samhjálparinnar hins vegar. Í dag eru þessi gildi oft leidd saman sem andstæður, og almannatryggingum þá skipað á væng samhjálparinnar. En segja má að með almannatryggingum hafi ákveðnir þættir einstaklingsfrelsisins verið tryggðir um leið og skýrt var kveðið á um að framfærsla komi úr sameiginlegum sjóðum. Því með tilkomu almannatrygginganna voru leystar upp margvíslegar kvaðir á fjölskyldur eða heimabyggð – hreppinn, um framfærslu. og þar með voru einstaklingarnir, þeir sem þáðu sem og þeir sem veittu leystir undan beinni framfærslukvöð og einstaklingsfrelsi þeirra þar með betur tryggt.

Áfangasigur í uppbyggingu almannatryggingakerfis var unninn þegar Tryggingastofnun var komið á fót en það var þó ekki fyrr en með almannatryggingalögunum sem tóku gildi 1. janúar 1947 hjá kornungu lýðveldi á ótryggum tímum – að komið var á almannatryggingakerfi sem náði til allrar þjóðarinnar, án tillits til stéttar eða efnahags – eins og sagði í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Ólafs Thors sem þá sat.

Milliþinganefnd undir forystu Haraldar Guðmundssonar samdi frumvarpið til almannatryggingalaganna á grundvelli tillagna Jóns Blöndal, hagfræðings, og 2

Jóhanns Sæmundssonar, tryggingayfirlæknis, en miklu fleiri karlar og konur áttu sinn þátt í þessum breytingum. Það var í raun orðin krafa vestrænna samfélaga m.a. í kjölfar síðari heimstyrjaldarinnar að treysta betur stoðir velferðarsamfélagsins með umfangsmeiri almannatryggingakerfum. Alþýðutryggingin frá 1936 bauð upp á fábreyttar tryggingar; elli- og örorkubætur, slysabætur til nokkurra stétta og sjúkrabætur. Nýju almannatryggingalögin voru víðtækari og sameinuðu flestar opinberar tryggingar í eitt kerfi. Margvíslegir nýir bótaflokkar voru teknir upp, nefna má fjölskyldubætur til barnmargra fjölskyldna, sjúkradagpeninga, slysabætur til allra launþega, fæðingarstyrk, ekkjubætur og barnalífeyri. Þá var greiðsla meðlaga fengin Tryggingastofnun ríkisins og stofnuninni var falin yfirstjórn allra sjúkrasamlaga – og greiðsla elli- og örorkubóta var flutt frá sveitarfélögunum til Tryggingastofnunar.

Segja má að í stórum dráttum hafi ekki orðið breyting á starfsviði Tryggingastofnunar frá þessum tíma, en þegar vel er að gáð er líka alrangt að segja slíkt um stofnunina eða lögin, sem ákvarða okkur verkefnin og umfangið. Því umfangsmiklar breytingar hafa átt sér stað á löggjöfinni og stofnanastrúktúrnum að ekki sé talað um þær breytingar sem átt hafa sér stað í verklagi og allri framkvæmd laganna.

Tryggingastofnun er og hefur ætíð verið barn síns samtíma.

Viðamikil verkefni hafa farið frá Tryggingastofnun með tilkomu nýrra stofnana eins og Vinnumálastofnunar árið 1996 og Sjúkratrygginga Íslands árið 2008. Hjá Tryggingastofnun voru einnig nokkrir lífeyrissjóðir um langt árabil, en þeir urðu sjálfstæðar stofnanir á tíunda áratugnum og lífa nú góðu lífi utan Tryggingastofnunar. Á sama tíma hafa Tryggingastofnun verið falin ýmis ný verkefni.

Sífellt þarf að gæta þess að starfsemin sé í takt við vilja og þarfir þjóðarinnar – almannatryggingar eru í eðli sínu samfélagssáttmáli sem þarf sífellt að uppfæra að breyttum breytanda. Það er því afar eðlilegt að réttindakerfið taki breytingum, þannig á það að vera.

Það þarf þó góða yfirsýn en einnig hugrekki og ákveðna festu til þess að tryggja að svo viðamikið réttindakerfi sem almannatryggingarnar eru – þróist eðlilega. Mikilvægt er að gefin séu skýr merki um hvert skuli stefnt og þá þarf að gæta vel að því að borgararnir geti með einföldum hætti áttað sig á rétti sínum og notið hans. 3

Velferðarráðherra hefur nú skipað nefnd til að endurskoða löggjöfina með áherslu á að í nýrri löggjöf verði kveðið skýrt á um markmið og tilgang tryggingakerfisins, um réttindi og skyldur hinna tryggðu, málsmeðferð, stjórnsýslu og kæruleiðir. Uppbygging laganna verði einnig gerð skýrari og löggjöfin einfölduð. Skilaboðin eru skýr og í endurskoðunarnefndinni er einvala lið. Það verður því spennandi að fylgjast með þessari vinnu, óska ég endurskoðunarnefndinni alls velfarnaðar.

_________________________________________

Á árinu 2010 voru breytingar á réttindakerfinu og stofnanaumhverfinu minni en oft áður. Það skapaði okkur í Tryggingastofnun meira svigrúm en alla jafna til að líta inn á við í rekstri stofnunarinnar eftir undangengin umbrotaár, endurskoða verkferla, vanda framkvæmd og stuðla að betri þjónustu við borgarana jafnframt hagræðingu í rekstri.

Á undanförnum misserum hefur áhersla verið lögð á að einfalda verkferla og gera samskipti við viðskiptavini stofnunarinnar skilvirkari. Þannig hefur m.a. tekist að viðhalda þjónustustigi jafnframt því að mæta hagræðingarkröfum. Rafræn þjónusta var aukin og komið upp nýjum og aðgengilegri vef fyrir viðskiptavini. Nýtt símkerfi var tekið í notkun. Það gefur meiri möguleika á innvali og skýrslugerð sem gerir kleift að fylgjast betur með og bregðast við álagi.

Samhliða nýjum tæknilausnum í samskiptunum höfum við lagt mikið upp úr einstaklingsbundinni og persónulegri þjónustu við viðskiptavinina. Kynningarviðtöl við nýja lífeyrisþega hafa staðið til boða um hríð og í samvinnu við Krabbameinsfélagið, Landspítalann, félagsþjónustu sveitarfélaga, Öryrkjabandalagið og MND félagið stendur Tryggingastofnun fyrir tilraunaverkefni um samræmda þjónustu fyiri fólk með lífsógnandi sjúkdóma. Með þessu verkefni var farið inn á nýjar og að mínu mati afar áhugaverðar brautir í þjónustunni. Skrefið sem stigið var, er ekki stórt, en því þarf að fylgja eftir til þess að einfalda aðkomu að þeirri fjölþættu þjónustu sem býðst.

Réttindakerfi almannatrygginga er flókið og fáir hafa yfirsýn yfir öll úrræði sem þar eru í boði, það er því áríðandi að halda úti öflugu kynningarstarfi og upplýsingagjöf. Við höfum nýtt okkur margvíslegar leiðir til þess að koma upplýsingum á framfæri og sífellt bætist í þá flóru. Hefðbundnar aðferðir eru þó einnig viðhafðar og hefur kynningarfundum fjölgað ár frá ári til að mæta sívaxandi eftirspurn.

Gæði stofnana má mæla á margvíslegan hátt og það gerum við reglubundið m.a. með viðamiklum ársfjórðungslegum árangursmælingum og einnig 4

stöðugreiningu meðal starfsmanna. Þá höfum við á undanförnum árum nýtt okkur greiningarkerfið EFQM til þess að greina úrbótartækifæri í starfseminni. Við höfum nú skipt því út fyrir CAF (Common Assessment Framework) greiningartækið og erum líklega fyrst íslenskra stofnana til þess að gera það. CAF er betur lagað að opinberri starfsemi og hefur á undanförnum árum rutt öðrum sambærilegum kerfum út í nágrannalöndunum. Það skiptir miklu að nota sömu eða sambærileg greiningartæki og þau sem við viljum bera okkur saman við. Við væntum því mikils af þessari vinnu okkar.

En hvað sem líður allri innri greiningu á starfseminni þá er það á endanum ánægja viðskiptavina með þjónustuna sem skiptir höfuðmáli. Þar hefur okkur orðið nokkuð vel ágegnt á undanförnum árum um það vitna viðskiptamannakannanir sem við höfum gert. Þá hefur starfsmannaánægja aukist ár frá ári ef marka má könnunina stofnun ársins. Tryggingastofnun færðist upp um 36 raðsæti árið 2010 og varð í hópi hástökkvaranna það árið. Í ár staðfestum við þá stöðu og gerum enn betur.

Þetta hefur tekist þrátt fyrir mikið aðhald í rekstri.

Framlag til rekstar Tryggingastofnunar í fjárlögum 2010 var 959,2 m.kr. Þar er gert ráð fyrir um 5% lækkun frá fyrra ári vegna hagræðingarkröfu til að mæta markmiðum ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum. Framlagið hækkaði á móti vegna hækkunar á tryggingagjaldi og vegna verðlagsforsendna fjárlaganna.

Á árinu var gætt mikils aðhalds í rekstri og leitast við að hagræða á öllum sviðum. Árangur var góður og tókst að halda rekstrarkostnaði talsvert undir fjárhagsáætlun. Hagræðingin fólst m.a. í því að ráða ekki í allar stöður sem losnuðu. Starfsmönnum hefur þannig fækkað um 11, úr 125 í 114 frá áramótum 2008/2009.

Árið 2010 voru tekjur Tryggingastofnunar 77,3 m.kr., en þar er fyrst og fremst um að ræða tekjur vegna þjónustu við Sjúkratryggingar Íslands. Rekstrargjöld voru 1.005,8 m.kr. og gjöld að frádregnum tekjum voru því 928,6 m.kr. eða 30,6 m.kr. undir framlagi ríkisins. Sú upphæð kemur til hækkunar á ónotuðum höfuðstól í árslok og nýtist vel til að milda fyrirséðan niðurskurð næsta árs.

Tryggingastofnun sinnir umfangsmikilli þjónustu við Sjúkratryggingar Íslands. Frá áramótum 2009/2010 hefur ekki verið samningur um samskiptin en af okkar hálfu leggjum við sem fyrr áherslu á að tryggja samfellu í þjónustu við borgarana þar til ákvarðanir verða teknar um framtíðarskipan þessara mikilvægu velferðarstofnana. Frá haustmánuðum hafa þær báðar heyrt undir sama ráðherra og frá áramótum til sama ráðuneytis þegar félags- og tryggingamálaráðuneyti og heilbrigðisráðuneyti voru sameinuð í velferðarráðuneyti. Því má reikna með að fljótlega liggi fyrir hvernig málum 5

verði skipað til framtíðar. Það er enda brýnt að frá þessu verði gengið því óvissan er slæm og ágreiningur hefur verið uppi um marga þætti þjónustu TR við SÍ.

Á árinu 2010 voru greiddar um 124 ma.kr. úr greiðslukerfi Tryggingastofnunar í ríflega einni milljón greiðslna. Fjöldi innborgana var um 40 þúsund, en innheimtuþáttur stofnunarinnar er viðamikill vegna tekjutengdra bóta. Bókuð gjöld að frádregnum tekjum voru um 108,3 ma.kr. á árinu. Bókhaldsfærslur voru um 26 milljónir eða til jafnaðar rúmlega 2 milljónir á mánuði. Um 120 þúsund einstaklingar fengu greiðslur úr kerfinu á árinu, en til jafnaðar fá um 70 þúsund manns greiðslur í hverjum mánuði.

Umfang starfseminnar er þannig gríðarlegt, hvernig sem á það er litið.

Staðtölur Tryggingastofnunar eru sem fyrr góður vitnisburður um virkni velferðakerfisins og hvernig brugðist er við breytingum í samfélaginu.

Mig langar til þess að bregða til gamans upp fáeinum myndum úr staðtölunum.

Viðskiptvinir og mannfjöldi

Útgjöld sem hlutfall af gjöldum hins opinbera

Lífeyrisgreiðslur sem hlutfall af landsframleiðslu

Ljóst er að undanfarin tvö ár hafa stjórnvöld sett ofar öllu að tryggja bætur þeirra sem lægstar tekjurnar hafa. Lágmarksframfærslutryggingin, öðru nafni sérstök uppbót til framfærslu var í þessu skyni hækkuð meira en aðrir bótaflokkar. Þetta má m.a. sjá á töflu 1.16 í staðtölunum.

Óskertar mánaðargreiðslur lífeyrisþega hækkuðu sem hlutfall af lágmarkslaunum. Til marks um það þá voru þær árið 2010 ríflega 10% yfir lágmarkslaunum hjá ellilífeyrisþega sem ekki var í sambúð. Óskertur lífeyrir hefur ekki verið hærri borið saman við lágmarkslaun frá því að Tryggingastofnun hóf að taka þetta sérstaklega saman árið 1990, að undanskildu árinu 2009 þegar þessar greiðslur risu hæst og voru 15% umfram lágmarkslaun hjá einhleypum ellilífeyrisþegum.

Á árinu 2010 varð einnig sú breyting gerð á framkvæmd laganna að uppbót á lífeyri vegna sjúkra- eða lyfjakostnaðar veldur ekki lengur lækkun á sérstakri uppbót til framfærslu. Með þessu var gerður greinarmunur á greiðslum á móti kostnaði vegna veikinda annars vegar og greiðslum til framfærslu hins vegar. Þetta var því mikilvæg réttindabót þó hún fari ekki hátt, á þessu ári hefur síðan verið haldið áfram við að skýra þennan mun með enn frekari lagabreytingum sem koma í veg fyrir skerðingar á milli greiðsluflokka TR og eins hafa lífeyrissjóðirnir ákveðið að taka út úr tekjukönnunum sínum þá greiðsluflokka almannatrygginga sem koma á móti kostnaði lífeyrisþegans. Breytingar sem 6

þessar koma helst þeim til góða sem hafa lágar tekjur og mikinn kostnað vegna veikinda sinna eða fötlunnar.

Ástæða er til þess að vekja athygli á þessu, en tíðindi dagsins hljóta þó að vera þau að hægt hefur á fjölgun öryrkja á milli ára. Þetta kemur fram í töflu 1.20 í staðtölunum – og birti ég hér tilbrigði við þá töflu.

Það er þvert á allar spár um mikla fjölgun öryrkja í kjölfar efnahagshruns og aukins atvinnuleysis – og í raun á móti náttúrulögmálunum.

Örorkulífeyrisþegum hefur fjölgað ár hvert en nokkuð mismunandi eftir tímabilum. Fyrri hluta tíunda áratugarins var fjölgunin hvað mest hlutfallslega og náði hámarki árið 1993 þegar hún var 11,5% milli ára. Með minnkandi atvinnuleysi hægði nokkuð á þessari þróun þar til 1999 þegar fór í sama farið. Aukningin eftir það var hvað mest fram til ársins 2005, en það dró úr henni á árunum 2006 til 2009.

Þrátt fyrir hægari fjölgun árin 2008 og 2009 jókst svokallað nýgengi verulega á þeim árum og benti allt til þess að spárnar um áhrif efnahagshrunsins myndu ganga eftir. Þetta aukna nýgengi sést ekki í heildarfjöldatölum þessara ára og kemur því ekki fram í staðtölunum okkar eins og við höfum birt þær, þar sem brotthvarf jókst á sama tíma.

Fjölmennir árgangar öryrkja fóru þá af örorku á ellilífeyri (um 500 árið 2008 og um 600 árið 2009). Svipað brottfall var í hópi öryrkja yfir á ellilífeyri árið 2010 eða um 600 manns og eins bættust færri ungir öryrkjar í hópinn því lágmarksaldur til að öðlast rétt til örorku var breytt úr 16 árum í 18 á árinu. Reikna má með að þar geti munað um 50 manns. Þetta skýrir því ekki þann mun sem er á fjölgun örorkulífeyrisþega milli áranna 2009 og 2010 borið saman við árlega fjölgun á undanförnum árum. Hlutfallsleg aukning milli ára var þá einungis 1,4% eða um 200 í stað 400 til 800 manns um langt skeið.

Líklegra má telja að skýringarnar sé að finna í aðgerðum stjórnavalda undanfarin ár. Af þeirra hálfu hefur verið gripið til margvíslegra úrræða til þess að tryggja betur endurhæfingu og virkni í kjölfar atvinnumissis og heilsubrests. Atvinnuleysisbætur hafa t.d.verið hækkaðar og taka þeirra getur varað lengri tíma en áður.

Þá hefur Vinnumálastofnun að mínu mati unnið þrekvirki á þessum misserum frá bankahruni við að halda uppi virkni atvinnulausra með margvíslegu uppbyggilegu starfi. – Og endurhæfingaraðilar hafa tekið vel við sér og bjóðast nú fjölbreyttari endurhæfingarúrræði en nokkru sinni – þar má þó svo sannarlega gera enn betur. – Í Tryggingastofnun höfum við svo endurskoðað öll okkar vinnubrögð varðandi endurhæfingarmat, virk endurhæfingarúrræði og örorkumat að fengnum lagabreytingum sem gerðu okkur það kleift. 7

Það er ekki fárra manna tak að gera slíkar breytingar, en þó vil ég nota tækifærið hér og þakka sérstaklega þremur starfsmönnum Tryggingastofnunar, þeim Auðbjörgu Nönnu Ingvarsdóttur og Svölu Björgvinsdóttur félagsráðgjöfum og Haraldi Jóhannssyni yfirlækni fyrir þeirra þátt, en þau hafa stýrt þessum verkefnum hjá okkur af festu og mikilli innsýn.

Þessi misserin er afar áríðandi að lesa saman atvinnuleysistölur og fjöldatölur öryrkja og fylgjast vel með áframhaldandi þróun þessara mála – en jafnframt er ástæða til þess að fagna öllum ábendingum um árangur við endurreisn samfélagsins.

Að hægt hafi á fjölgun öryrkja í timum sem þessum eru tíðindi sem ástæða er til þess að gleðjast yfir.

Við endurreisn samfélagsins er nefnilega afar brýnt að fyrirbyggja sem kostur er að tímabundnir erfiðleikar leiði til varanlegs brotthvarfs fólks af vinnumarkaði.

_______________________________

Að lokum langar mig til þess að vekja athygli ykkar á framtíðarsýn Tryggingastofnunar sem liggur frammi á fundinum.

Vindbelgur í Þingeyjasýslu

Ef framtíðarsýnin á ekki að vera draumsýn ein þarf að gera breytingar og breytast – og við þá vinnu þarf stundum að beita ýmsum brögðum. Endurmeta hindranir og gera úr þeim áskoranir og stundum þarf að skýra upp á nýtt fjöll sem fengu aðra nafngift á öðrum tímum. Þannig höfum við í Tryggingastofnun ákveðið að tillögu Ásu K. Jónsdóttur sérfræðings á Réttindasviði Tryggingastofnunar og Húsvíkings – að Vindbelgur í Þingeyjarsýslu skuli héðan í frá heita Rísandi og verða þannig fyrirmynd okkar í öllum okkar verkum í framtíðinni.