Norðurlandasamningurinn um almannatryggingar

Norðurlandasamningurinn um almannatryggingar, sbr. lög nr. 66/2004, tryggir að almannatryggingareglur EES samningsins taki einnig til þeirra sem búsettir eru á Norðurlöndunum en falla þó ekki undir EES reglurnar. Í samningnum eru einnig nokkrar sérreglur.   Norðurlandasamningurinn um félagslega aðstoð, sbr. lög nr. 66/1996 fjallar um ýmis félagsleg réttindi önnur en almannatryggingar.

Norðurlandasamningurinn um almannatryggingar

Norðurlandasamningurinn  gekk í gildi 1. september 2004 og kemur í stað eldri samnings.

Aðilar að samningnum eru Ísland, Danmörk, Finnland (auk Álandseyja), Noregur, Svíþjóð, Færeyjar og Grænland.

Markmið samningsins er að veita þeim sem búsettir eru á Norðurlöndum en sem falla þó ekki undir EES reglur um almannatryggingar sambærileg réttindi og þeim sem undir þær falla. Hér er einkum átt við þá sem ekki eru á vinnumarkaði, þriðja lands ríkisborgara, Grænlendinga og Færeyinga. 

Ef ekki er annars getið í Norðurlandasamningum er gildissvið almannatryggingareglna EES samningsins rýmkað þannig að þær reglur taki til allra sem falla undir Norðurlandasamninginn og eru búsettir í norrænu landi.

Norðurlandasamningurinn tekur til allra sem falla undir EES reglurnar og annarra einstaklinga sem heyra undir að hafa heyrt undir löggjöf í norrænu landi, aðstandendur þeirra eða eftirlifendur sem rekja rétt sin til þeirra sem um getur hér á undan.

Þannig gilda EES reglurnar að mestu um alla þá sem eru tryggðir og búsettir á Norðurlöndunum að Færeyjum og Grænlandi meðtöldum, og fara á milli þessara landa í atvinnuskyni eða  flytja milli landanna. 

Nokkrar sérreglur eru í Norðurlandasamningnum

Lífeyrisbætur

Meginreglan er sú að einstaklingur sem er ekki eða hefur ekki verið á vinnumarkaði (og fellur ekki undir EES reglurnar)  á aðeins rétt á grunnlífeyri frá öðru norrænu landi, hafi hann öðlast rétt til lífeyris í því landi á grundvelli að minnsta kosti þriggja ára búsetu. Ekki er hægt að uppfylla skilyrði um þriggja ára búsetu með vísan til búsetu- og tryggingatímabila í öðrum norrænum löndum.

Sérákvæði fyrir Danmörku

Í viðauka við Norðurlandasamninginn eru sérákvæði fyrir Danmörku er lúta að ríkisborgurum annarra landa en EES ríkjanna. Í þessu felst að ríkisborgarar annarra ríkja en EES-ríkja, þ.e. þriðja lands ríkisborgarar,  geta ekki reiknað búsetu/ atvinnutímabil í öðrum norrænum löndum með til að fullnægja skilyrðum um biðtíma sem krafist er til að öðlast rétt til danskra fjölskyldugreiðslna og ekki er hægt að greiða danskar fjölskyldugreiðslur úr landi að því er varðar þennan hóp fólks.

Ríkisborgarar þriðju landa geta ekki fengið danskar atvinnuleysisbætur á meðan þeir leita sér atvinnu í öðru norrænu landi og dönsk yfirvöld geta ekki greitt atvinnuleysisbætur til ríkisborgara þriðju landa sem vilja leita sér atvinnu í Danmörku á atvinnuleysisbótum frá öðru norrænu landi.

Þá geta ríkisborgarar þriðju landa ekki áunnið sér grunnlífeyri (félagslegan lífeyri) samkvæmt reglum samningsins um þriggja ára búsetu heldur fer um þetta eftir almennum dönskum reglum um ríkisborgara þriðju landa (10 ára búsetu krafist) og danskur félagslegur lífeyrir er ekki greiddur úr landi vegna þessara einstaklinga.

Sérákvæðið varðandi Danmörku hefur  ekki þýðingu fyrir hin norrænu löndin, þ.m.t. Ísland.  Þau taka búsetu og tryggingatímabil þriðja lands borgara í Danmörku til greina og greiða grunnlífeyri og fjölskyldugreiðslur vegna þeirra úr landi til Danmerkur á sama hátt og til annarra EES  landa.

Gerður hefur verið framkvæmdasamningur með Norðurlandasamningnum þar sem nánar er kveðið á um framkvæmd hans. Þar er einnig að finna stutta lýsingu á helstu bótaflokkum Norðurlandanna.

Norðurlandasamningurinn um félagslega aðstoð

Norðurlandasamningurinn um félagslega aðstoð og félagslega þjónustu, sbr. lög nr. 66/1996 fjallar um ýmis félagsleg réttindi önnur en almannatryggingar.  Hann tekur  til allrar löggjafar í norrænum löndum sem gildir á hverjum tíma um félagsleg málefni, þar með talin félagsleg aðstoð og félagsleg þjónusta svo og aðrar félagslegar bætur sem ákvæði Norðurlandasamningsins um almannatryggingar taka ekki til.  M.a. er fjallað um félagslega aðstoð til einstaklinga sem búsettir eru í norrænu landi en sem dveljast tímabundið í öðru norrænu landi og verða þurfandi fyrir aðstoð.  Félagsmálaráðuneytið hefur yfirumsjón með samningnum og framkvæmd hans