Dánarbú

Dánarbú

Samkvæmt íslenskum lögum verður við andlát einstaklings til sjálfstæður lögaðili, dánarbú, sem tekur tímabundið við öllum réttindum og skyldum hins látna.

Þar sem um tímabundið ástand er að ræða þarf að gera varanlegri ráðstöfun til lengri tíma og er það gert með því að skipta búinu.

Einkaskipti

Langflestum þeirra dánarbúa sem Tryggingastofnun varðar á einhvern hátt er lokið með einkaskiptum og miðast textinn á þessari síðu við það. Mikilvægt er að erfingjar átti sig á að grundvallarmunur er á einkaskiptum og opinberum skiptum dánarbús. Munurinn felst m.a. í því að með einkaskiptum öðlast erfingjar réttindi búsins og gangast í ábyrgð fyrir skuldbindingum búsins.

Erfingjar geta sótt um leyfi til einkaskipta hjá sýslumanni í því umdæmi sem búi er skipt að uppfylltum ákveðnum skilyrðum.

Frá því að sýslumaður veitir leyfið og þar til skiptum er lokið fara erfingjarnir með forræði búsins. Þeir einir mega ráðstafa eignum og verðmætum búsins og svara fyrir skyldur þess. Eitt skilyrða leyfis til einkaskipta er að erfingjarnir gangist undir óskipta ábyrgð á skuldbindingum búsins.

Seta í óskiptu búi

Skiptum margra þeirra dánarbúa sem koma á borð Tryggingastofnunar lýkur með því að maki hins látna fær heimild til þess að sitja í óskiptu búi. Makinn hefur í lifanda lífi eignarráð á fjármunum búsins, en hann ber einnig ábyrgð á skuldum hins látna líkt og að um hans eigin skuldir væri að ræða.

Við andlát

Þegar Tryggingastofnun berast upplýsingar um að lífeyrisþegi sé látinn er sent bréf til dánarbúsins þar sem erfingjum hins látna er tilkynnt um ýmis réttindi þeirra og skyldur gagnvart Tryggingastofnun. Í því bréfi kemur m.a. fram að stofnunin mun endurreikna tekjutengdar bætur lífeyristrygginga vegna andlátsársins þegar skattframtal lífeyrisþega liggur fyrir.

Við endurreikning getur myndast krafa eða inneign sé misræmi á milli tekjuáætlunar og skattframtals viðkomandi bótaárs. Tryggingastofnun er skylt að innheimta kröfur og greiða út inneignir. 

Inneign hjá Tryggingastofnun

Ef inneign myndast hjá hinum látna í uppgjöri að honum látnum þá eiga erfingjarnir lögmæta kröfu til hennar.

Inneignin er lögð á bankareikning lífeyrisþega hafi honum ekki þegar verið lokað. Hafi reikningi lífeyrisþega verið lokað þá þurfa erfingjar að koma upplýsingum um nýjan bankareikning til Tryggingastofnunar.

Rétt er að taka fram að inneignin er eingöngu lögð inn á einn bankareikning hverju sinni.

Skuld hjá Tryggingastofnun

Ef skuld myndast hjá hinum látna í uppgjöri að honum látnum þá á Tryggingastofnun lögmæta kröfu til hennar hjá dánarbúi lífeyrisþegans og erfingjum hans. Eins og áður hefur komið fram þá bera erfingjar, í einkaskiptum, óskipta ábyrgð á skuldbindingum þess.

Hvert krafan er send hverju sinni fer eftir því hversu miklar upplýsingar Tryggingastofnun hefur um stöðu dánarbúsins. Krafan er send á umsjónarmanns dánarbús, sé slíkur fyrir hendi og Tryggingastofnun hefur upplýsingar um hann. Sé umsjónarmaður ekki skráður þá er krafan send á elsta erfingja hins látna lífeyrisþega. Hafi Tryggingastofnun engar upplýsingar um hverjir séu erfingja hins látna þá er krafan send á dánarbúið sjálft á síðasta heimilisfang hins látna lífeyrisþega.

Bráðabirgða uppgjör

Þar sem nokkur tími getur liðið frá andláti lífeyrisþega og þar til unnt er að vinna lokauppgjör vegna andlátsársins þá býður Tryggingastofnun erfingjum að framkvæma bráðabirgðauppgjör vegna bótaréttar. Ekki er um endanlegt uppgjör að ræða en tilgangur bráðabirgðauppgjörs er að aðstandendur hins látna geti betur gert sér grein fyrir skuldastöðu hins látna hjá Tryggingastofnun og verið meðvitaðir um hvort von sé á kröfu eða inneign við framkvæmd uppgjörs.

Uppgjör bóta felur í sér að tekjuáætlun uppgjörsárs er borin saman við upplýsingar í skattframtali viðkomandi árs.

Til að Tryggingastofnun geti framkvæmt bráðabirgðauppgjör þurfa þessar upplýsingar um tekjur greiðsluþega að berast stofnuninni þar sem þær liggja ella ekki fyrir. Upplýsingar sem um getur verið að ræða eru m.a.:

• Staðfest afrit skattframtals vegna viðkomandi uppgjörsárs.
• Staðfesting frá launagreiðendum á greiddum launum á því ári
• Staðfesting frá lífeyrissjóðum á greiddum lífeyri á því ári.
• Upplýsingar frá fjármálastofnunum um fjármagnstekjur á árinu.
• Upplýsingar úr staðgreiðsluskrá skattyfirvalda.

Tryggingastofnun getur ekki ábyrgst að niðurstaða bráðabirgðauppgjörs sé rétt en í flestum tilfellum ætti hún að gefa hugmynd um hver niðurstaðan verður. Veltur það í raun allt á því hvort Tryggingastofnun fái réttar upplýsingar um tekjur greiðsluþega.